BERİTAN GÜNEŞ ALTIN (Mardin) - Ben sunumlar için teşekkür ederim, iki sunum için de.

Benim için de gerçekten yeni bir alan olduğunu düşünmeye başladığım sunumlar oldu çünkü oyunlar, dijital mecralar hepimizin zaman zaman zorlandığı, anlamaya çalıştığı mecralar. Sanırım bu mecraları en iyi kullananlar da çocuklar. Dolayısıyla ben çocuk katılımının bu konuda da yine çok değerli olduğunu bir kez daha altını çizeyim.

Şimdi, ben sizi dinledim, özellikle sizin sunumumuzu. Sizin sunumumuzda bahsettiğimiz veriler özellikle şu bağlam çok önemli: Dijital oyunların şiddeti artırıp artırmadığı meselesindeki çalışmalar. Şimdi, dijital oyunların şiddeti artırdığına dair bir korelasyon yok ama bu hiçbir bağın olmadığı anlamına gelmiyor ve sadece şiddet bağlamında anlatırsak meseleyi eksik ve yönlendirici de anlatmış oluruz çünkü dijital oyunlar doğrudan bir korelasyonla şiddeti artırmıyor olabilir ama dijital oyunların uykusuzluğa sebep olduğunu biliyoruz, dijital oyunların akademik başarıyı düşürdüğünü biliyoruz, dijital oyunların birtakım dikkat eksikliklerine sebep olduklarını biliyoruz. Dolayısıyla bir kümülatif sonuca sebep oluyor ve doğrudan "Bir çocuk oyun oynadığı için katil olur, şiddete başvurur." demek kadar "Oyunlar hiçbir zaman şiddete sebep olmaz." demek de iki söylemde ideolojik ve indirgemecidir. Dolayısıyla biz bunun böyle olduğunu düşünmüyoruz.

Aynı zamanda şunu düşünüyoruz: Risk faktörleriyle birlikte dijitalleşme, yine risk faktörleriyle birlikte dijital oyunlar kolaylaştırıcı ve tetikleyici bir katalizör olarak ne yazık ki bilimde de karşımıza çıkıyor, bilim bunu söylüyor. Tek başına oyun şiddeti doğurmaz ama risk faktörleriyle birlikte kolaylaştırıcı ve tetikleyici bir katalizör olarak çalışabilir. Dolayısıyla oyunlar o kadar da masum değiller, üzgünüm. Doğrudan şiddeti sağlamıyor olabilirler. Aynı zamanda APA'nın ve Dünya Sağlık Örgütünün milyonlarca çalışması var, binlerce çalışması var dijital oyunlar için, siz birkaçını söylediniz ama onun tam tersini söyleyen çalışmalar da var. Yani şiddetle ilgili, uykusuzlukla ilgili, depresyonla ilgili, çocukların sosyal aktivitesinin düşmesiyle ilgili, dopaminle ilgili meselelerde özellikle dopamin döngülerini tetiklemesi sebebiyle oyunların çocuklar üzerinde olumsuz etkilerinin olduğuna dair çalışmalar var.

Şimdi, siz bir saatlik bir oyunun bir şey yapmadığını söylediniz ama bunu ben size sormak istiyorum. Özellikle dopamin döngülerini tetikleyen ve karanlık tasarım olarak da "dark patterns" diye geçiyor sanırım, sizler bu çalışmalar hakkında ne düşünüyorsunuz? Mesela, oyunlar sizce dopamin döngülerini tetikliyor mu ve aynı zamanda çocukların daha fazla oyun oynamasını sağlamak için birtakım karanlık, "dark patterns" dedikleri bu mesele sizce ne? Çünkü böyle şeylerle sosyal medyada çok karşılaşıyoruz. Siz bu konunun uzmanlarısınız, merak ediyorum bu konuda ne düşündüğünüzü. Ama dopamin ve oyun oynama... Yani sürekli bir tuşa basma, sürekli bir fokuslanma hâlinin dopamini tetiklediğini ve dopaminin de doğrudan zaten beyinde -dopamin bir bağımlılık nörotransmitteridir- bir şekilde çocuğun daha fazla oyun oynamasını kolaylaştırdığını biliyoruz. Şimdi veriler verdiniz, ben verilerinizi çok kıymetli buluyorum. Veriler bize şunu söylüyor: Özellikle erkek çocukların çok fazla dijital oyun oynadığını söylüyor, Türkiye'de nüfusun yarısından biraz daha azının da düzenli olarak oyun oynadığını söylüyor; şimdi, bu, çok ciddi bir veri. Bu veri karşısında biz ne yapacağız yani bu veri bize ne ifade ediyor?

Biz şunu önermek istiyoruz DEM PARTİ olarak: Biz hiçbir şekilde dijital oyunların, dijital mecraların, dijitalleşmenin sansüre varacak şekilde kısıtlanmasının, engellenmesinin herhangi bir davranış değişikliğine sebep olmayacağını düşünüyoruz. Dolayısıyla yasaklamaya, kısıtlamaya, sansürlemeye hayır ama düzenlemeye, denetlemeye, çocuklarla birlikte, ebeveynlerle birlikte süreci yürütmeye evet diyoruz ve bunu yapmak için de "Çocuklar çok fazla ekran süresine sahip, çocuklar çok fazla oyun oynuyor. O zaman ne yapalım? Denetleyelim, sansürleyelim." değil. Gerekirse Çevre ve Şehircilik Bakanlığıyla çocukların sokaklarda oyun oynayabileceği alanların artırılması için önerilerde bulunalım. Belediyelerimiz İçişleri Bakanlığına bağlı. İçişleri Bakanlığının şu anda tedbir kararları var. Bu tedbir kararları dolayısıyla, mesela ben örnek vereyim, geçen hafta Diyarbakır Lice'deydim, Lice Belediyemiz diyor ki: "Biz tedbir kararları sebebiyle çalışma yapamıyoruz. Çocuklar için çalışmalar üretemiyoruz, parklar yapamıyoruz, oyun alanları yapamıyoruz." Yine, Diyarbakır Büyükşehir Belediyemizde durum aynı, kreş açmak istiyor, çocuk oyun alanı açmak istiyor ama tasarruf tedbirlerine takılıyor. Mardin Büyükşehir Belediyesinde biliyorsunuz kayyum var. Dolayısıyla eğer biz çocukların ekranda çok fazla vakit geçirdiğini düşünüyorsak bunun için, çocuklar için bütçe ayırmalıyız. Bunun için bakanlıkların organize olduğu çocuk oyun alanlarını artırmalıyız, bu zaten çocuğu bir noktada oyundan koparacak. Ve bir de mesai saatlerini düzenlemeliyiz, her toplantıda söylüyorum, burada da söyleyeceğim. Dolayısıyla bu mesele, böyle çok faktörlü bir mesele.

Şimdi, geçen senelerde "Mavi Balina" diye bir oyun vardı, böyle çocukları intihara sürüklediği söyleniyordu. Siz o oyunla ilgili ne düşünüyorsunuz merak ediyorum, o oyunla ilgili değerlendirmenizi merak ediyorum. Çok fazla spekülasyon vardı...

TOGED DANIŞMA KURULU BAŞKANI TUĞBEK ÖLEK - Parça parça birkaçına vereyim mi?

BERİTAN GÜNEŞ ALTIN (Mardin) - Yok, bitirmek üzereyim zaten, bitirmek üzereyim.

Bir de şunu sormak isterim: Şimdi, Pentagon gibi yüksek askerî icraatlar yapan mekanizmalar, askerlerin savaş alanlarında daha soğukkanlı olmaları, daha posttravmatik sonuçlar yaşamaları sebebiyle birtakım savaş simülasyonları oyunları geliştiriyorlar. Eğer şiddet oyunları çocuklardaki bu davranışı tetiklemiyorsa Pentagon bunu niye yapıyor yani niye birtakım simülasyonlarla askerleri savaşa hazırlıyor? Bunun onlar için ne faydası var? Bunun veri tabanını niye geliştiriyorlar sizce, bu meseleyi siz nasıl değerlendiriyorsunuz?

Özel olarak şunu ifade etmek isterim: Biz, oyunlara karşı değiliz, dijitalleşmeye karşı değiliz, dijital mecralara karşı değiliz. Karşı olduğumuz şey, yasağın ve sansürün kendisidir ama bu meselelerin de üzerinde durup düzenlenmesi gereken meseleler olduğunu ifade edeyim.

Teşekkür ediyorum Başkanım.

OTURUM BAŞKANI LÜTFİYE SELVA ÇAM - Evet, teşekkür ediyoruz.

Psikolog olunca Beritan Hanım tabii farklı bir bakış açısı getirdi.

Evet, size bırakıyorum sözü, Tuğbek Bey'eydi herhâlde sorular.

Buyurun.

TOGED DANIŞMA KURULU BAŞKANI TUĞBEK ÖLEK - Ama bana yardımcı olacaksınız, çok soru var.

BERİTAN GÜNEŞ ALTIN (Mardin) - Tamam.

TOGED DANIŞMA KURULU BAŞKANI TUĞBEK ÖLEK - Sondan başa doğru gideyim.

Pentagon öyle bir şey denedi, çalışmadı, iptal ettiler. "US Army" diye oyun yaptılar, askerlerin performansını geliştirsin diye, bayağı da para harcadılar, bir sonuç alamadılar, iptal ettiler.

BERİTAN GÜNEŞ ALTIN (Mardin) - İptal mi ettiler?

TOGED DANIŞMA KURULU BAŞKANI TUĞBEK ÖLEK - İptal ettiler, şu an öyle bir şey yapmıyorlar.

Elbette şu var: Pilot eğitiminde simülasyon falan kullanılıyor ama onlar oyun değil, onlar profesyonel simülasyonlar, bambaşka şeyler onlar. Ama asker eğitimi için ürettikleri oyun olmadı.

BERİTAN GÜNEŞ ALTIN (Mardin) - Varmış, iptal etmişler. Var olduğu biliniyor.

TOGED DANIŞMA KURULU BAŞKANI TUĞBEK ÖLEK - Yani denediler, evet ama çok geçiyor, 2010'larda denediler, başarılı olmayınca iptal ettiler.

Bilimsel araştırmalarla ilgili size gösterdiğim benim 8 tane... Daha çok araştırma var verdiğim linkte.

BERİTAN GÜNEŞ ALTIN (Mardin) - Binlerce araştırma var.

TOGED DANIŞMA KURULU BAŞKANI TUĞBEK ÖLEK - Bu 8 araştırmanın sadece biri tekil araştırmadır, o da Oxford'un yaptığı araştırma, çok değerli olduğu için tek olarak aldık. Diğerlerinin hepsi meta analizdir yani bilimsel araştırma değil, bütün bilimsel araştırmalar üzerine yapılmış meta analizlerdir, APA'nınki de ya da House of Parliament'in yaptığı da, orada aslında binden fazla araştırmayı inceliyorlar. Yani tek bir araştırmayı bulup da "A, bu böyle diyormuş." diye çekmiyoruz.

BERİTAN GÜNEŞ ALTIN (Mardin) - Yok yok, öyle demiyor.

TOGED DANIŞMA KURULU BAŞKANI TUĞBEK ÖLEK - Yani genel olarak bütün yapılmış... Elbette o bin araştırmanın içinde "Oyunlar, şiddete iter." diyen de var. Ama bu meta araştırmalarda hepsinin yöntemlerini, metodolojilerini alıp, hepsinin sonuçlarını toplayıp buradan bir sonuç çıkarıyorlar ve bu sonuç her seferinde bu şekilde çıkıyor. Yani biz bir şey araştırma bulamadık şu ana dek, hani biraz daha karşı tarafa, karşı fikre yaklaşık olan Amerikan Pedagoji Derneğinin araştırması var ama Amerikan Pedagoji Derneğinin söylediği de "Bu konudaki araştırmalar yeterli değil, biz sonuç bulamıyoruz." diyor; pozitif ya da negatif bir şey getirmiyor, onu söylemek isterim.

BERİTAN GÜNEŞ ALTIN (Mardin) - Korelasyon yok, şiddeti kodlamıyor ama uykusuzluğu, fiziksel aktivitede düşüklüğü...

TOGED DANIŞMA KURULU BAŞKANI TUĞBEK ÖLEK - Evet, ona da geleceğim.

Önce, arkadaşlar hatırlattı, Mavi Balina... "Mavi Balina" diye bir oyun yok arkadaşlar, o bir oyun değil; o bir on-line çete, çocuklara musallat oluyor. Hani bir yerden eriştiğiniz, bilgisayarınıza kurduğunuz, oynanan falan bir şey değil o. Yani üzerinden on sene geçti, bir çete var, çocuklara mesajla ulaşıyorlar, kişisel bilgilerini alıyorlar, tehdit ediyorlar, onları kandırmaya, manipüle etmeye çalışıyorlar.

BERİTAN GÜNEŞ ALTIN (Mardin) - Bu bir oyun veri tabanı üzerinden olmuyor mu?

TOGED DANIŞMA KURULU BAŞKANI TUĞBEK ÖLEK - Hayır hayır, oyun değil. "Mavi Balina" diye bir oyun yok. Zaten hani şeyi söyledim ya, oyunlar bu 6 tane büyük... Mesela, Mavi Balina gibi bir şey asla oradan geçemez. Yani siz bir oyunun içine... Bugün sosyal medyada da görüyorsunuz mesela, TikTok'ta "intihar" yazdınız mı hemen "post"unuzu öldürür biliyorsunuz, belli bariyerler var.

BERİTAN GÜNEŞ ALTIN (Mardin) - Evet, evet.

TOGED DANIŞMA KURULU BAŞKANI TUĞBEK ÖLEK - Oyunlarda da bu var. Siz eğer intihara teşvik eden bir oyun yapıyorsanız hiçbir platforma sokamazsınız, anında indirirler. İntihara teşvik eden bir şeyi Apple'ın, ne bileyim, Microsoft'un kendi sisteminde tutması çok büyük skandal, bütün dünyada skandal olur yani çünkü hani biz bu tartışmayı yapıyoruz, aynı tartışma şu an İngiltere'de de yapılıyor, Avustralya'da da yapılıyor, linç ederler yani.

Onun dışında, bu bahsettiğimiz, bu Komisyonun amacı biraz da işin şiddet, şiddet eğilimi ve suç tarafı olduğu için çok fazla bağımlılık tarafına girmedik, bağımlılık çünkü bambaşka bir konu. Bağımlılık tarafına girdiğimizde orada karşımıza şu çıkıyor: Bütün davranışsal bağımlılıklarda geri planda bir sebep vardır. Yani çocuk ya da genç birey, büyük de olabilir, durduk yere bir şeye bağımlı olmaz: Bu, yemek olabilir, oyun olabilir. Ama dediğiniz gibi oyun, bağımlı olmak için kolay bir şey.

BERİTAN GÜNEŞ ALTIN (Mardin) - Bunu söylüyorsunuz.

TOGED DANIŞMA KURULU BAŞKANI TUĞBEK ÖLEK - Evet. Yani diyelim ki benim hayatımda ciddi bir boşluk var, ben hayatımdan mutsuzum, sosyal ilişkilerim kötü, tutup da mesela kitaplara bağımlı olmuyorum ama oyunlara daha çok bağımlı oluyorum. Bununla ilgili aslında çok güzel bir teori var, bu teorinin ismine de "flow" diyorlar, oyunların bir eğlence aracı değil, oyunların bir iş aracı olduğuna yönelik. Çünkü biz hep oyunlara ne diye bakıyoruz? İşte, vakit öldürür, eğlenir, arkadaşlarıyla sosyalleşir ama bu hep psikolojinin bakışı. Psikolojinin bakışı da biliyorsunuz ampiriktir, şeydir, o kadar da bilimsel değildir.

BERİTAN GÜNEŞ ALTIN (Mardin) - Yok, öyle demeyin şimdi.

OTURUM BAŞKANI LÜTFİYE SELVA ÇAM - Ya, yalnız biz psikolog ağırlıklı bir Komisyonuz.

BERİTAN GÜNEŞ ALTIN (Mardin) - Bütün söylediklerimizi çürütmek için her birine bir kulp taktınız, psikolojiye de taktınız.

TOGED DANIŞMA KURULU BAŞKANI TUĞBEK ÖLEK - Yanlış anlaşılmasın, şöyle anlatayım: Şimdi "nöropsikoloji" diye yeni bir alan var.

BERİTAN GÜNEŞ ALTIN (Mardin) - Çok yeni değil.

TOGED DANIŞMA KURULU BAŞKANI TUĞBEK ÖLEK - Gelişmiş MR cihazlarıyla, hani enzimleri, dopaminleri, şunları, bunları falan test ederek biraz daha "psikolojinin bir adım daha beşerisi" desem ayıp olur mu?

BERİTAN GÜNEŞ ALTIN (Mardin) - Olmaz.

TOGED DANIŞMA KURULU BAŞKANI TUĞBEK ÖLEK - Bununla baktıkları zaman şöyle bir şey buluyorlar: Oyun oynayan insanın beyninde yaşanan şey, olan şey, iş yapan insanın beyniyle aynı; film izleyenle değil ya da ne bileyim işte oturup kitap okuyan insanla değil. Yani beynin aktivitesi tamamen iş ya da ders çalışmak gibi buna da işte "flow" diyorlar. Yani bütün bu çalışmaları sizin "focus" olduğunuz, bir çaba gösterdiğiniz, bir şeyi çözmeye çalıştığınız çünkü film izlemek pasif bir eylem, oyun oynamak aktif bir eylem. O bütün aktif eylemlere bir isim veriyorlar ve oyunun yaptığı çok güzel bir şey var. Bununla ilgili de çok güzel Jane McGonigal'ın bir kitabı var "Reality is Broken" diye. Oyunun yaptığı şey o dopamin salgısı değil, asıl yaptığı şey "feedback" mekanizması dediğimiz bir şey var. Bir oyunu oyun yapan size verdiği geri bildirim mekanizmasıdır. Yani sonunda "kazandın" ya da "kaybettin" demiyorsa oyun değildir o. Şimdi, gerçek yaşamda buna sahip değiliz. Her gün işe gidiyoruz, geliyoruz ve karşılığında kimse bize "Ya, bugün çok iyi yaptın ya da bugün çok kötüydün." demiyor. Bütün hayatımızı büyük bir boşluk içinde yaşıyoruz. Şimdi, oyunlarda bu var ve bu yüzden özellikle biz şunu görüyoruz: Gerçek hayatta başarısız olan insanlar oyun bağımlılığına daha yatkın oluyorlar.

BERİTAN GÜNEŞ ALTIN (Mardin) - Tuğbek Bey, şimdi şöyle: Çocuklar dopamin bağımlılığı meselesinde yetişkinler gibi bu meseleyi tolere edebilecek kapasitede değiller. Dolayısıyla, herhangi bir dopamin uyarımı bir yetişkin etki ettiği gibi bir çocukta etki etmiyor çok daha fazla etki ediyor. Dolayısıyla, oyunların evet, bugün bağımlığı konuşmuyoruz ama oyun konuşursak zaten bağımlılığı konuşmamız gerekir. Dolayısıyla orada ince bir ayar var. Yani söylediğiniz şeyin "feedback" meselesi mi dopamin üzerinden "nörotransmitter"in ne demek olduğunu biliyorum ama benim ifade etmek istediğim şu: Çocuklar oyun oynadıklarında bir çeşit eğer o oyun iyi kurgulanmamış bir oyunsa çocuklar daha kolay bağımlı olurlar ve bağımlı olduklarında uykusuzluk, fiziksel aktivitede düşüş, kaygıda artış gibi gibi sebeplerden dolayı total olarak çocuklarda bir kötü oluş hâli kurabilir çünkü bağımlılığa daha yatkın oldukları için.

TOGED DANIŞMA KURULU BAŞKANI TUĞBEK ÖLEK - Şunu görüyoruz, bakın bizim gördüğümüz şu var: Belli bir oyunla ilgili bir şey değil.

BERİTAN GÜNEŞ ALTIN (Mardin) - Evet, belli bir oyunla ilgili bir şey değil.

TOGED DANIŞMA KURULU BAŞKANI TUĞBEK ÖLEK - Yani oyunun tasarımıyla ilgili değil. Hani "şey" diye bir şey yok. "Şu oyunlar daha fazla bağımlılık yapar." Ha, şu var elbette: İyiyse bir oyun tabii ki daha çok sevildiği için daha çok bağımlılık yapabilir ama belli oyun tipinin daha fazla bağımlılık yapması diye bir şey yok. Böyle bir şey olmadığını görüyoruz ve dediğim gibi, en önemli etkenlerden bir tanesi oyununda başarılı olabiliyorsunuz ve karşılığını görüyorsunuz. Oyun size "Yaşasın, kazandın." Ama bu da oyunun doğası. Hani mahallede top oynadığınızda da "Maçı kazandınız mı?" "Hey, kazandık." diye seviniyorsunuz.