İSA MESİH ŞAHİN (İstanbul) - Evet, Sayın Başkanım, teşekkür ediyorum.

Ben, sunum yapan değerli hocalarımıza, değerli STK başkanlarımıza, misafirlerimize teşekkür ediyorum. İstifade ettiğimiz sunumları oldu, notlarımızı aldık.

Tuğbek Bey'in sunumuyla ilgili birkaç sorum olacak, birkaç da not düşeceğim. Tabii ki Tuğbek Bey, oyun güzel bir şey aslında yani oyuna hiçbirimiz karşı değiliz. Tabii, bizler yaş olarak sokak oyunlarıyla büyüyen bir nesiliz ancak zaman değişiyor, her şey değişiyor, sosyoloji değişiyor, beklentiler değişiyor vesaire. Doğal olarak bugün de dijital oyunlar günümüzün önemli bir gerçeği. Şöyle bir notumuz yok, hiçbirimizin böyle bir notu yok: "Oyunlar bu tür şiddet olaylarının tek başına bir sebebidir." gibi bir notumuz yok, hiçbir arkadaşımız böyle... Ya, savunmanızda biraz bunu hissettim yani sanki kamuoyunda böyle genel bir kanaat var ve buna yönelik bir savunma gibi hissettim. Onun için de Kahramanmaraş'taki okuldan sonra hemen şu soru soruldu: "Oyun oynuyor muydu?" Aslında bu soru değil de "Hangi oyunu oynuyordu?" sorusu bence anlamlı yani oradan gitmekte fayda var. Şimdi, TÜİK verilerinden bahsettiniz, 31,5 milyon kadar oyun oynayan vatandaşımız var ve bunun yarısı 18 yaş altı ve "Yüzde 8,9 uygun olmayan içerikli oyun var." dediniz. Şu soru birinci sorum olsun: O 31,5 milyon içerisinde ne kadar vatandaşımız bu uygun olmayan içerikleri oynuyor, bununla ilgili bir tespitimiz var mı?

TOGED DANIŞMA KURULU BAŞKANI TUĞBEK ÖLEK - Bunu tespit etmek mümkün değil tabii çünkü dediğim gibi, aynı şeye geliyoruz, kişisel veri bilinmediği için bireyin ne oynadığına dair de bir kayıt yok ancak bu...

İSA MESİH ŞAHİN (İstanbul) - Peki, 18 yaş altını neye göre tespit ediyoruz?

TOGED DANIŞMA KURULU BAŞKANI TUĞBEK ÖLEK - 18 yaş altındaki çocuklara Hanehalkı Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırması'nda TÜİK "İnterneti ne amaçla kullanıyorsunuz?" sorusunu soruyor, oradaki şıklardan biri oyun. Tabii, TÜİK böyle bir araştırma yaparsa bunu çıkartabilir ama bugüne dek yani bu konuda Türkiye'de... Şunu söyleyeyim: Yani üretime dair bizim yaptığımız birtakım araştırmalar var ama tüketime dair TÜİK'in haricinde elle tutulur bir veri yok. Bir yurt dışı şirket var, "Newzoo" isminde, onların yaptığı birtakım araştırmalar var ama bunlar zaten parayla satılan şeyler. Bir de biz çok gerçekçi bulmuyoruz çünkü onlar 50 milyon oyuncu olduğunu söylüyor yani TÜİK'le arasında bir yüzde 50 fark var. Biz orada TÜİK daha doğru sayıyordur İngiliz şirketten diye düşünüyoruz.

İSA MESİH ŞAHİN (İstanbul) - Evet, teşekkür ediyorum.

Şimdi, devam ediyorum, orada bir şey dikkatimi çekti: Mevcut oyunların sadece -tırnak içinde- yüzde 8,9'u uygun olmayan içerik. Aslında o yüzde 8,9'u azımsayan bir ifade olarak kullanılmaya çalışılmış sanki yani 100 bin oyunda yüzde 8,9 çok büyük bir içerik bence, çok büyük bir oran bence. Devam ediyorum, şimdi 100 bin oyundan bahsedildi, bunun bir denetimiyle ilgili de zorluğunu ifade etmeye çalıştığınız "Yeni bir bakanlık gerekir." dediniz. Şimdi, bizim 100 bin değil, milyonlarca inşaatı denetleyen yapılarımız var yani farklı konularda farklı denetim mekanizmalarımız var. Yani bunun da bir denetim mekanizması kurulabilir diye düşüyorum çünkü günümüzün önemli bir gerçeği ise böyle bir konuda da bir denetim mekanizması kurulabilir diye düşünüyorum.

Bir not daha "Yüzde 95-99 gibi bir oran büyük teknoloji şirketlerinin filtresinden geçmek zorunda." dediniz ve dolayısıyla yani buradan bu firmaların böylesine büyük bir zarar içerecek bir şeye de müsaade etmeyeceği gibi bir yaklaşımınız oldu ki arkadaşlarımızdan genel bir tepki geldi orada. Şimdi, tabii ki burada böyle bir varsayım üzerinden gitmeyi de doğru bulmuyorum açıkçası çünkü mesela sigarayla ilgili, sigaranın tarihine baktığımızda 50'li yıllarda ABD'de "Sigara sağlıklıdır." veya "Sigara içmek zararlı değildir." gibi reklamlar hafızamda canlanıyor, hatta reklam filmlerinde doktorların oynatıldığı gibi şeyler hafızamda canlanıyor, buna da bir bakmakta fayda var. Doğal olarak bu tür şeyler yani bilinçaltımızda bu tür şeylerin nasıl şekillendiğini anlatmaya çalışıyorum. Yani bu firmaların böyle bir şey ortaya koymuş olması tek başına bizim için yeterli bir veri olamaz diyorum, tarihte de bunun örnekleri var, bunu da özellikle paylaşmış olayım. Bir de şöyle bir şey: Mesela yüzde 99 üzerinden gitsek bile yüzde 1 de çok büyük bir oran yani 100 bin oyunda 1.000 oyunun böyle bir filtreden geçmediğini düşündüğümüzde, 1.000 oyundan yani 1 tane bile bütün dünya için çok vahim bir şey çıkabilir. Yani şunu söylemek istiyorum, tekrar en şunu ifade edeyim: Yani oyunla ilgili burada hiçbir arkadaşımız da bu konu tek başına "Oyun dijital mecralardan kaynaklanan bir sorundur." gibi bir not yok, birinci notum bu. İkincisi, hatta tek başına şiddet oyunlarının ortaya koyduğu bir sorun diye de bir notumuz yok ancak bir önceki hocamızın -orada da bilimsel bir çalışma var- oradaki söylediği bir şey önemliydi, o da aynısını söyledi yani dijital oyunlar, şiddet içerikli oyunlar olsa bile tek başına şiddetin sebebi olamaz ama tek başına olamaz, ikisi farklı kavramlar, bunu özellikle dikkat çekmek istiyorum. Hatta o çok şöyle vahim bir şey söyledi, özellikle notumuzu aldık ki Selva Başkanımız da "En önemli notum bu." gibi bir şey söyledi. Yani "Çocuk bu oyunlarda bir şeylerin pratiğini yapıyor." dedi. Yani bu şiddet oyunları tek başına bir sebep olmasa da bir şeylerin tamamlayıcısı olabiliyor, buradaki mesele bu. Dolayısıyla, yani biz bu konuyu da tek bir açıdan zaten masaya yatırmıyoruz, birçok açıdan masaya yatırmaya çalışıyoruz ve ilk gün söylediğimiz, hepimizin hemfikir olduğu bir şey vardı; bu konu çok boyutlu bir mesele. Tek bir açıdan bakarsak zaten bizi doğru bir sonuca götürmez dolayısıyla birçok açıdan da baktığımızı ifade etmek isterim.

Bu notları özellikle düşmek istedim. O yüzde 1'lik kısmını yani vahim bir durum olup olmayacağıyla ilgili düşüncenizi de açıklarsanız sevinirim.

Teşekkür ediyorum.

TOGED DANIŞMA KURULU BAŞKANI TUĞBEK ÖLEK - İki tane notum olacak, bir tanesi bu dediğinizle ilgili. Şimdi, bizim bu yeni gelen yasamızın güzeldi yanı, o hani belki biraz daha kenarda köşede kalmış, kim olduğunu bilemeyeceğimiz platformları yasaklayacak olması diye düşünüyoruz çünkü bir temsilcilik şartı getiriyor, belli yükümlülükler getiriyor. Şimdi, bu 6 tane büyük platform bunlara uyarlar ama o yüzde 1 ya da işte ne bileyim, yüzde 5, kim olduğu belli olmayan, garip, kenardan köşeden çocuklara bir şekilde ulaşabilen bir içerik varsa bizim yeni yasa mevzuatımız zaten o içeriklere erişimi kısıtlayacak, bizim umudumuz da o. Zaten bizim bu yasada gördüğümüz en pozitif şeylerden biri bu, herkesin temsilcisi olsun, çocuklar oyunları şey üzerinden kullansınlar, bu büyük platformlar, hani belli bir kontrol mekanizmasını kendi içinde barındıran platformlar üzerinden kullansınlar. Yani bu şeye benziyor, bir şey alacaksınız, süpermarketten aldığınızda onda bir zarar görme ihtimaliniz daha az olabilir, niye? Çünkü onların bir denetim mekanizması vardır ama bir kenar mahalle kasabından et alırken belki aynı denetim mekanizması olmayabilir; buna benziyor. Bir de o hani çocukların bir şeyin pratiği yapmasıyla ilgili yani gerçekten oyunların böyle bir yetkisi yok. Şimdi, biz hepimiz uçuş simülasyonu oynuyoruz. Şimdi, yarın öbür gün pilot bayılsa uçakta, bana deseler ki: "Ya, sen ömrün boyunca uçak simülasyonu kullanmışsın, hadi gel." ya da ne bileyim benim bütün ömrüm araba yarışı oynayarak geçti, çok normal bir sürücüyüm ben yani ne hız yaparım, yapsam beceremem. Yani oyunlardan şöyle bir şey var: Oyunları, bir de şeyi konuştuk ya, hani keşke eğitici oyunlar olsa, oyunlarla bir şey eğitilse; bu ikisi aslında birbirleriyle birleşiyor. Biz oyunun nasıl eğittiğini anlamıyoruz, önce bir bunu anlamamız lazım. Bizim gelişimimizde iki tane eğitim sürecimiz vardır. Bir tanesi bilgimizi eğittiğimiz yer, bu okuldur. İkincisi, yeteneklerimizi geliştirdiğimizi yer, yetenekleri geliştirdiğimiz yer de oyundur. Bu fiziksel oyun olabilir, bu dijital oyun olabilir, siz her ne oynuyorsanız. Oyun oynamanın amacı budur. Yani siz bir kedinin önüne bir tane top attığınız zaman o onunla oynarken aslında kolunu, bacağını kullanma yeteneğini geliştirir. Belli yeteneklerimizi geliştirir oyunlar konusu ne olursa olsun.

Hani şey çabasını da ben çok garip buluyorum. "Eğitici oyun yapalım." Yani "Eğitici okul yapalım." demek gibi bir şey. Ya okul zaten eğiticidir, oyun da eğiticidir, yeteneklerimizi yetiştiririz. Siz en bu böyle hiç ilgisi olmayacağını düşüneceğiniz işte bir savaş oyununa baktığımız zaman, aslında orada belli kendiniz için işte strateji yapmayı öğrenirsiniz, anlık karar vermeyi öğrenirsiniz. Belki onun içinde küçük bir ekonomi vardır, ekonomi üzerine, kendi elinizdeki kaynakları kullanmak üzerine bir şey öğrenirsiniz. Mesela, bir strateji oyunu oynadığınızda strateji yapmayı öğrenirsiniz. Arkadaşlarınızla oynadığınızda takım çalışmasını... Oyunun içeriği ne olursa olsun... Yani siz bir oyuna baktığınızda eğer oyuncu değilseniz gördüğünüz şeyleri biz görmüyoruz. Yani siz bir savaş oyunu görüyorsunuz. Ben ortada bir tane nokta görüyorum, orada bir tane kare görüyorum, bu noktayı bu karenin üstüne getirip tuşa basmam lazım diye görüyorum. Bu bir uzay oyunu olabilir, İkinci Dünya Savaşı olabilir, Birinci Dünya Savaşı olabilir., Çanakkale Savaşı'nın oyunu olabilir. O içerik sizin ne oynadığınızı etkilemiyor ve o yüzden bir şey değil yani eğitimde sizin aldığınız şeyler belli yeteneklerdir. Ha, şunu diyebilirsiniz: Oyun oynayan bir kişinin anlık karar verme yeteneği daha yüksektir. Cidden öyledir, biz anlık karar vermede daha iyiyiz. Niye? Çünkü oyun oynuyoruz ama ben daha iyi araba kullanmıyorum ya da daha iyi uçak kullanmıyorum. Ben ömrümde silah atmadım, heves de etmedim. Bugün bana bir tabanca verseniz herhangi bir şeyi de vuramam. Yani otuz senedir oyun oynuyor olmanın bana verdiği bir şey, bir fayda, bir şey orada o değil.

OTURUM BAŞKANI LÜTFİYE SELVA ÇAM - Çocukken de oynuyor muydunuz o oyunları?

TOGED DANIŞMA KURULU BAŞKANI TUĞBEK ÖLEK - Çocukken de...

Çocukken bu bilinçler hiç yoktu. Çocukken benim en sevdiğim oyun Barbarian'da 2 barbar gelirdi, elimde kocaman kılıç, kafasını keserdim, daha 8 yaşındayım. O kafa uçardı, kanlar çıkardı, 1 tane yaratık gelir götürürdü çünkü daha full bilinçsizdik, Aynı nasıl beni çocuk koltuğuna oturtmadıkları gibi arabada, bilgisayarda da "Ya, oğlum bunu niye oynuyorsun?" diyen yoktu bize ama diğer yandan, dediğim gibi oyun üzerinden matematik öğretmeye çalışmak da saçma. Ben abesle iştigal buluyorum. Matematik okulda öğrenilir. Bir hoca çıkar size anlatır o formülü, onu oyunla oynatmaya çalışmamak lazım çünkü oyun bilgi vermez, oyun yeteneklerinizi geliştirmenizi sağlar. Belki sizin işte zekâ gelişiminizde bir şey sağlar, matematiği daha hızlı çözersiniz. Şimdi, bu gözle görmek lazım ama yani oyun oynuyor...

Yani şey de çıktı bu olaylardan sonra, işte gidip de bilgisayar oyununda bunun talimini yapıyormuş gibi şeyler de çıktı ya, mümkün değil ya. Yani hatta şöyle bir şey oldu: Bu paintball oyunu vardır, bilirsiniz işte. Bizim çok meşhur, işte yıllarca Counter Strike oynamış gençler var. 100 Counter Strike oynamış, bütün hayatı bununla geçmiş e-sporcuları topluyorlar. 4 de profesyonel paintball oyuncusu yani bu işi spor olarak yapanı koyuyorlar. 100 Counter Strike oyuncusu 4 paintballcudan birisine bir tane mermi değdiremiyor. Niye?

OTURUM BAŞKANI LÜTFİYE SELVA ÇAM - Pratik bir işe yaramıyormuş demek ki.

TOGED DANIŞMA KURULU BAŞKANI TUĞBEK ÖLEK - Yoksa hepimiz yarışçı olmuşluk, pilot olmuştuk, doktor olmuştuk, politikacı olmuştuk.

İSA MESİH ŞAHİN (İstanbul) - Hocam, çok kısa ben tamamlamış olayım.

Kahramanmaraş saldırısını yani okulda yaşanan saldırıyı... Yani sizin sektöre gelen eleştirileri de göz önünde bulundurularak bakın, ben tek şeyimiz o değil diye altını kalın puntoyla çizdim. Sizin bir analiziniz oldu mu bununla ilgili? Mesela, o konuya böyle bir çalışıp bununla ilgili bir analiziniz oldu mu sebepleriyle ilgili, kök nedenleriyle ilgili?

TOGED DANIŞMA KURULU BAŞKANI TUĞBEK ÖLEK - Tabii ki oldu, "web" sistemimizde de yayınladık. Zaten o sırada bizim oyun regülasyon yasası Meclis komisyonundaydı. Hâliyle bizim alarma geçmememiz "Aman, ne oluyor şimdi? Bunun altından ne çıkacak?" diye araştırmamamız mümkün değil. O noktada bizim ilk baktığımız şey -bu çok hızlı da fark edilip- "Bu çocuk acaba cidden ne oynuyormuş?" diye biz de baktık. Çocuğun oyun kütüphanesinde bu olayla ilişkilendirilebilecek hiçbir şey yok. Yani mesela medyada da şey dediler: "Roblox oynuyormuş, Pubg oynuyormuş." falan dediler. Bu oyunları oynamıyormuş çocuk. Çocuğun oynadığı oyunlar garip garip oyunlar yani parti oyunları, işte çok basit oyunlar. Kataloğunda 40 tane oyun var, bu 40 oyundan sadece 1 tanesi şiddet içeriyor. Böyle önüne geleni vurduğu... Ama grafikleri falan da çok basit bir oyun yani şey gibi de değil öyle grafik gerçekçi bir oyun değil. 40 oyunundan 1 tanesinde öyle bir oyun var. Hani böyle oyun alışkanlığında böyle bir şey olmadığını da gördük.

Bizim orada hep söylediğimiz bir şey var. Hani o biraz da ben şeyi de takip ediyorum, Amerika'da özellikle bu okul saldırıları nasıl oluyor? Burada en 1 numaralı etken kopyalama yani "copycat" dedikleri şey. Bir olay yaşandığında onu alıp tekrarlıyor problemli çocuklar yani bir yankı etkisi doğuruyor. Zaten 2 olayın hemen üst üste olması da tesadüf değil. Zaten Maraş'ı yapan çocuğun Urfa olayını bütün gece televizyonda izlediğini de duyduk. Bu çok önemli bir etki ve hemen biz kendi deklarasyonumuzda şeyi söyledik: "Bu çocuğun görüntüsünü paylaşmayın. İsmini paylaşmayın. Olayın görüntüsünü paylaşmayın." Şimdi, bu, maalesef her haberin üzerine çocuğun resmini koydular. Bu verebileceğimiz en büyük zarar. Bizim asla hani bu konuda bir kural olması lazım. Böyle bir olay yapıldığı zaman ismin, resmin, kimliğin kesinlikle saklanması lazım. Hani biz şey yapıyoruz, ayıplıyoruz elbette. "Ya, lanet olsun, bu çocuk da bu kadar canı yaktı." diye bakıyoruz ama toksik çevreler hemen kahraman hâline getiriyor. Amerika'da da çok...

OTURUM BAŞKANI LÜTFİYE SELVA ÇAM - Bir örnek teşkil ediyor o şekilde de.

TOGED DANIŞMA KURULU BAŞKANI TUĞBEK ÖLEK - Çok hızlı ve hem. Yani şeyi de o açıdan tebrik ediyorum. Yani aksiyon olarak hemen bir okulların iptali, hemen okullara güvenlik, o çok önemli çünkü cidden bir-iki gün ardından bir tane daha gelebilirdi, risk bir anda artıyor.