DÖ­NEM: 22                         CİLT: 159       YA­SA­MA YI­LI: 5

 

 

 

TÜR­Kİ­YE BÜ­YÜK MİL­LET MEC­Lİ­Sİ

TU­TA­NAK DER­Gİ­Sİ

 

 

113’üncü Bir­le­şim

26 Mayıs 2007 Cumartesi

 

 

İ Ç İ N D E K İ L E R

                                                                                                                                                Say­fa    

DÖ­NEM: 22                         CİLT: 159       YA­SA­MA YI­LI: 5

 

 

 

TÜR­Kİ­YE BÜ­YÜK MİL­LET MEC­Lİ­Sİ

TU­TA­NAK DER­Gİ­Sİ

 

 

113’üncü Bir­le­şim

26 Mayıs 2007 Cumartesi

 

 

İ Ç İ N D E K İ L E R

                                                                                                                                                Say­fa    

  I. - GE­ÇEN TU­TA­NAK ÖZE­Tİ

 II. - GE­LEN KÂĞIT­LAR

III. - BAŞ­KAN­LI­ĞIN GE­NEL KU­RU­LA SU­NUŞ­LA­RI

A) TEZ­KE­RE­LER VE ÖNER­GE­LER

1.- Tür­ki­ye Cum­hu­ri­ye­ti Ana­ya­sa­sı­nın Ba­zı Mad­de­le­rin­de De­ği­şik­lik Ya­pıl­ma­sı Hak­kın­da 10/5/2007 ta­rih­li ve 5660 sa­yı­lı Ka­nun'un bir kez da­ha gö­rü­şül­mek üze­re ge­ri gön­de­ril­di­ği­ne iliş­kin Cum­hur­baş­kan­lı­ğı tez­ke­re­si (3/1281)

IV. - ÖNE­Rİ­LER

A) Sİ­YA­Sİ PAR­Tİ GRU­BU ÖNE­Rİ­LE­Rİ

1.- Gün­dem­de­ki sı­ra­la­ma ile 1/1368 esas nu­ma­ra­lı Cum­hur­baş­kan­lı­ğın­ca bir kez da­ha gö­rü­şül­mek üze­re ge­ri gön­de­ri­len Ka­nun'un, Baş­kan­lık­ça ha­va­le edil­di­ği ko­mis­yon­lar­da­ki gö­rüş­me­le­ri­ne kırk se­kiz sa­at geç­me­den baş­lan­ma­sı­na iliş­kin AK Par­ti Gru­bu öne­ri­si

V. - USUL HAK­KIN­DA GÖ­RÜŞ­ME­LER

1.- Cum­hur­baş­kan­lı­ğın­ca bir kez da­ha gö­rü­şül­mek üze­re ge­ri gön­der­me tez­ke­re­si­nin Ge­nel Ku­ru­lun bil­gi­si­ne su­nul­ma­dan, Baş­kan­lık­ça ha­va­le edil­di­ği ko­mis­yon­lar­da­ki gö­rüş­me­le­ri­ne kırk se­kiz sa­at geç­me­den baş­lan­ma­sı­nın ko­mis­yo­na tav­si­ye edil­me­si­ne iliş­kin AK Par­ti Gru­bu öne­ri­si­nin İç Tü­zük'e ay­kı­rı ol­du­ğu hak­kın­da

VI. - KA­NUN TA­SA­RI VE TEK­LİF­LE­Rİ İLE KO­MİS­YON­LAR­DAN GE­LEN Dİ­ĞER İŞ­LER

1.- Ça­nak­ka­le Mil­let­ve­kil­le­ri Meh­met Da­niş ve İb­ra­him Köş­de­re'nin, Ge­li­bo­lu Ya­rı­ma­da­sı Ta­ri­hi Mil­li Par­kı Ka­nu­nu­na Ge­çi­ci Bir Mad­de Ek­len­me­si­ne Da­ir Ka­nun Tek­li­fi (Ka­mu İha­le Ka­nu­nu­na Ge­çi­ci Mad­de Ek­len­me­si­ne Da­ir Ka­nun Tek­li­fi) ile Plan ve Büt­çe Ko­mis­yo­nu Ra­po­ru (2/212) (S. Sa­yı­sı: 305)

2.- Ba­zı Ka­mu Ala­cak­la­rı­nın Tah­sil ve Ter­ki­ni­ne İliş­kin Ka­nun Ta­sa­rı­sı ile Plan ve Büt­çe Ko­mis­yo­nu Ra­po­ru (1/1030) (S. Sa­yı­sı: 904)

3.- Ada­let ve Kal­kın­ma Par­ti­si Grup Baş­kan­ve­ki­li Bur­sa Mil­let­ve­ki­li Fa­ruk Çe­lik'in, İmar Ka­nu­nun­da De­ği­şik­lik Ya­pıl­ma­sı­na Da­ir Ka­nun Tek­li­fi ve Ba­yın­dır­lık, İmar, Ulaş­tır­ma ve Tu­rizm ile Ada­let Ko­mis­yon­la­rı Ra­por­la­rı (2/820) (S. Sa­yı­sı: 1337)

4.- Mer­ke­zi Fi­nans ve İha­le Bi­ri­mi­nin İs­tih­dam ve Büt­çe Esas­la­rı Hak­kın­da Ka­nun Ta­sa­rı­sı ve Av­ru­pa Bir­li­ği Uyum Ko­mis­yo­nu Ra­po­ru ile İç­tü­zü­ğün 37 nci Mad­de­si­ne Gö­re Doğ­ru­dan Gün­de­me Alın­ma Öner­ge­si (1/1317) (S. Sa­yı­sı: 1428)

5.- Sen­di­ka­lar Ka­nu­nun­da De­ği­şik­lik Ya­pıl­ma­sı­na Da­ir Ka­nun Ta­sa­rı­sı ve Sağ­lık, Ai­le, Ça­lış­ma ve Sos­yal İş­ler Ko­mis­yo­nu Ra­po­ru (1/1230) (S. Sa­yı­sı: 1250)

VII. - AÇIK­LA­MA­LAR VE SA­TAŞ­MA­LA­RA İLİŞ­KİN KO­NUŞ­MA­LAR

1.- Sam­sun Mil­let­ve­ki­li Ha­luk Koç'un, Ak­sa­ray Mil­let­ve­ki­li Ali Rı­za Ala­bo­yun'un, ko­nuş­ma­sın­da, par­ti­si­ne sa­taş­ma­sı ne­de­niy­le ko­nuş­ma­sı

2.- Er­zu­rum Mil­let­ve­ki­li İb­ra­him Öz­do­ğan'ın, Er­zu­rum Mil­let­ve­ki­li Mus­ta­fa Nu­ri Ak­bu­lut'un, ko­nuş­ma­sın­da, şah­sı­na sa­taş­ma­sı ne­de­niy­le ko­nuş­ma­sı

VI­II. - OY­LA­MA­LAR

1.- Mer­ke­zi Fi­nans ve İha­le Bi­ri­mi­nin İs­tih­dam ve Büt­çe Esas­la­rı Hak­kın­da Ka­nun Ta­sa­rı­sı'nın oy­la­ma­sı

 

 

I. - GE­ÇEN TU­TA­NAK ÖZE­Tİ

TBMM Ge­nel Ku­ru­lu sa­at 11.03'te açı­la­rak ye­di otu­rum yap­tı.

Nük­le­er Güç San­tral­la­rı­nın Ku­rul­ma­sı ve İş­le­til­me­si ile Ener­ji Sa­tı­şı­na İliş­kin 8/5/2007 ta­rih ve 5654 sa­yı­lı Ka­nun'un ba­zı mad­de­le­ri­nin Ana­ya­sa'nın 89 ve 104'ün­cü mad­de­le­ri uya­rın­ca bir kez da­ha gö­rü­şül­mek üze­re ge­ri gön­de­ril­di­ği­ne iliş­kin Cum­hur­baş­kan­lı­ğı tez­ke­re­si Ge­nel Ku­ru­lun bil­gi­si­ne su­nul­du.

Baş­ba­kan Re­cep Tay­yip Er­do­ğan'ın Su­ri­ye'ye yap­tı­ğı resmî zi­ya­re­te ka­tıl­ma­sı uy­gun gö­rü­len mil­let­ve­kil­le­ri­ne iliş­kin Baş­ba­kan­lık tez­ke­re­si ka­bul edil­di.

Gün­de­min "Ka­nun Ta­sa­rı ve Tek­lif­le­ri ile Ko­mis­yon­lar­dan Ge­len Di­ğer İş­ler" kıs­mı­nın:

1'in­ci sı­ra­sın­da bu­lu­nan, Ka­mu İha­le Ka­nu­nu­na Ge­çi­ci Mad­de Ek­len­me­si­ne Da­ir Ka­nun Tek­li­fi'nin (2/212) (S. Sa­yı­sı: 305) gö­rüş­me­le­ri, da­ha ön­ce ge­ri alı­nan mad­de­le­re iliş­kin ko­mis­yon ra­po­ru he­nüz gel­me­di­ğin­den;

2'nci sı­ra­sın­da bu­lu­nan, Ba­zı Ka­mu Ala­cak­la­rı­nın Tah­sil ve Ter­ki­ni­ne İliş­kin (1/1030) (S. Sa­yı­sı: 904),

3'ün­cü sı­ra­sın­da bu­lu­nan, Ada­let ve Kal­kın­ma Par­ti­si Grup Baş­kan­ve­ki­li Bur­sa Mil­let­ve­ki­li Fa­ruk Çe­lik'in, İmar Ka­nu­nun­da De­ği­şik­lik Ya­pıl­ma­sı­na Da­ir (2/820) (S. Sa­yı­sı: 1337),

6'ncı sı­ra­sın­da bu­lu­nan, Sen­di­ka­lar Ka­nu­nun­da De­ği­şik­lik Ya­pıl­ma­sı­na Da­ir (1/1230) (S. Sa­yı­sı: 1250),

7'nci sı­ra­sın­da bu­lu­nan, Kay­se­ri Mil­let­ve­ki­li Ta­ner Yıl­dız'ın, Ba­zı Ka­nun­lar­da De­ği­şik­lik Ya­pıl­ma­sı Hak­kın­da (2/1016) (S. Sa­yı­sı: 1412),

8'in­ci sı­ra­sın­da bu­lu­nan, Tür­ki­ye Cum­hu­ri­ye­ti Hü­kü­me­ti ile Uk­ray­na Hü­kü­me­ti Ara­sın­da Uza­yın Araş­tır­ma ve Kul­la­nı­mı Ko­nu­la­rın­da İş­bir­li­ği An­laş­ma­sı­nın  Onay­lan­ma­sı­nın Uy­gun Bu­lun­du­ğu Hak­kın­da (1/491) (S. Sa­yı­sı: 1380),

Ka­nun Ta­sa­rı ve Tek­lif­le­ri, il­gi­li ko­mis­yon yet­ki­li­le­ri Ge­nel Ku­rul­da ha­zır bu­lun­ma­dık­la­rın­dan;

Er­te­len­di.

4'ün­cü sı­ra­sın­da bu­lu­nan, An­ka­ra Mil­let­ve­kil­le­ri Ey­yüp Sa­nay ve Nur Do­ğan To­pa­loğ­lu'nun, Do­ğal Gaz Pi­ya­sa­sı Ka­nu­nun­da De­ği­şik­lik Ya­pıl­ma­sı Hak­kın­da Ka­nun Tek­li­fi (2/1018) (S. Sa­yı­sı: 1425) gö­rüş­me­le­ri­ni mü­te­aki­ben, elek­tro­nik ci­haz­la ya­pı­lan açık oy­la­ma­dan son­ra,

5'in­ci sı­ra­sın­da bu­lu­nan, Şan­lı­ur­fa Mil­let­ve­ki­li Meh­met Fa­ruk Bay­rak'ın, 388 Sa­yı­lı Gü­ney­do­ğu Ana­do­lu Pro­je­si Böl­ge Kal­kın­ma İda­re­si Teş­ki­la­tı­nın Ku­ru­luş ve Gö­rev­le­ri Hak­kın­da Ka­nun Hük­mün­de Ka­rar­na­me­de De­ği­şik­lik Ya­pıl­ma­sı Hak­kın­da Ka­nun Tek­li­fi (2/999) (S. Sa­yı­sı: 1424) ya­pı­lan gö­rüş­me­ler­den son­ra,

Ka­bul edil­di.

Sam­sun Mil­let­ve­ki­li Ha­luk Koç, Or­du Mil­let­ve­ki­li Eyüp Fat­sa'nın, ko­nuş­ma­sın­da, Ge­nel Baş­kan­la­rı­na sa­taş­tı­ğı id­di­asıy­la bir açık­la­ma­da bu­lun­du.

Alı­nan ka­rar ge­re­ğin­ce, 26 Ma­yıs 2007 Cu­mar­te­si gü­nü sa­at 11.00'de top­lan­mak üze­re, bir­le­şi­me 22.50'de son ve­ril­di.

Nev­zat Pak­dil

 

 

 

 

Baş­kan Ve­ki­li

 

 

 

 

 

Ya­şar Tü­zün

Meh­met Da­niş

Ah­met Kü­çük

Ah­met Gök­han Sa­rı­çam

 

Bi­le­cik

Ça­nak­ka­le

Ça­nak­ka­le

Kırk­la­re­li

 

Kâtip Üye

Kâtip Üye

Kâtip Üye

Kâtip Üye

No.: 153

II. - GE­LEN KÂĞIT­LAR

26 Ma­yıs 2007 Cu­mar­te­si

Ra­por

1.- Kas­ta­mo­nu Mil­let­ve­ki­li Hak­kı Köy­lü'nün; Ba­zı Ka­nun­lar­da De­ği­şik­lik Ya­pıl­ma­sı­na Da­ir Ka­nun Tek­li­fi ile Plan ve Büt­çe Ko­mis­yo­nu Ra­po­ru (2/1020) (S. Sa­yı­sı: 1432) (Da­ğıt­ma ta­ri­hi: 26.5.2007) (GÜN­DE­ME )

 

 

26 Ma­yıs 2007 Cu­mar­te­si

Bİ­RİN­Cİ OTU­RUM

Açıl­ma Sa­ati: 11.06

BAŞ­KAN : Baş­kan Ve­ki­li Nev­zat PAK­DİL

KÂTİP ÜYE­LER : Ah­met KÜ­ÇÜK (Ça­nak­ka­le), Meh­met DA­NİŞ (Ça­nak­ka­le)

BAŞ­KAN - Sa­yın mil­let­ve­kil­le­ri, Tür­ki­ye Bü­yük Mil­let Mec­li­si­nin 113'ün­cü Bir­le­şi­mi­ni açı­yo­rum.

Top­lan­tı ye­ter sa­yı­sı var­dır, gün­de­me ge­çi­yo­ruz.

Baş­kan­lı­ğın Ge­nel Ku­ru­la su­nuş­la­rı var­dır.

Cum­hur­baş­kan­lı­ğı­nın bir tez­ke­re­si var­dır; oku­tup bil­gi­le­ri­ni­ze su­na­ca­ğım.

III. - BAŞ­KAN­LI­ĞIN GE­NEL KU­RU­LA SU­NUŞ­LA­RI

A) TEZ­KE­RE­LER VE ÖNER­GE­LER

1.- Tür­ki­ye Cum­hu­ri­ye­ti Ana­ya­sa­sı­nın Ba­zı Mad­de­le­rin­de De­ği­şik­lik Ya­pıl­ma­sı Hak­kın­da 10/5/2007 ta­rih­li ve 5660 sa­yı­lı Ka­nun'un bir kez da­ha gö­rü­şül­mek üze­re ge­ri gön­de­ril­di­ği­ne iliş­kin Cum­hur­baş­kan­lı­ğı tez­ke­re­si (3/1281)

25/05/2007

Tür­ki­ye Bü­yük Mil­let Mec­li­si Baş­kan­lı­ğı­na

İl­gi: 11.05.2007 gün­lü, A.01.0.GNS.0.10.00.02-32263/71597 sa­yı­lı ya­zı­nız.

Tür­ki­ye Bü­yük Mil­let Mec­li­si Ge­nel Ku­ru­lu'nca 10.05.2007 gü­nün­de ka­bul edi­len 5660 sa­yı­lı "Tür­ki­ye Cum­hu­ri­ye­ti Ana­ya­sa­sı­nın Ba­zı Mad­de­le­rin­de De­ği­şik­lik Ya­pıl­ma­sı Hak­kın­da Ka­nun" in­ce­len­miş­tir.

1- Ya­sa'nın,

-2. mad­de­sin­de,

"Tür­ki­ye Cum­hu­ri­ye­ti Ana­ya­sa­sı­nın 79 un­cu mad­de­si­nin ikin­ci fık­ra­sın­da ge­çen 'se­çim tu­ta­nak­la­rı­nı' iba­re­sin­den son­ra gel­mek üze­re 've Cum­hur­baş­kan­lı­ğı se­çi­mi tu­ta­nak­la­rı­nı' iba­re­si; son fık­ra­sın­da ge­çen 'hal­ko­yu­na su­nul­ma­sı' iba­re­sin­den son­ra gel­mek üze­re, 'Cum­hur­baş­ka­nı­nın halk ta­ra­fın­dan se­çil­me­si' iba­re­si ek­len­miş­tir."

- 4. mad­de­siy­le de­ği­şik, Ana­ya­sa'nın 101. mad­de­sin­de,

"Cum­hur­baş­ka­nı, kırk ya­şı­nı dol­dur­muş ve yük­sek öğ­re­nim yap­mış Tür­ki­ye Bü­yük Mil­let Mec­li­si üye­le­ri ve­ya bu ni­te­lik­le­re ve mil­let­ve­ki­li se­çil­me ye­ter­li­ği­ne sa­hip Türk va­tan­daş­la­rı ara­sın­dan, halk ta­ra­fın­dan se­çi­lir.

Cum­hur­baş­ka­nı­nın gö­rev sü­re­si beş yıl­dır. Bir kim­se en faz­la iki de­fa Cum­hur­baş­ka­nı se­çi­le­bi­lir.

Cum­hur­baş­kan­lı­ğı­na Tür­ki­ye Bü­yük Mil­let Mec­li­si üye­le­ri için­den ve­ya Mec­lis dı­şın­dan aday gös­te­ri­le­bil­me­si yir­mi mil­let­ve­ki­li­nin ya­zı­lı tek­li­fi ile müm­kün­dür. Ay­rı­ca, en son ya­pı­lan mil­let­ve­ki­li ge­nel se­çim­le­rin­de ge­çer­li oy­lar top­la­mı bir­lik­te he­sap­lan­dı­ğın­da yüz­de onu ge­çen si­ya­si par­ti­ler or­tak aday gös­te­re­bi­lir.

Cum­hur­baş­ka­nı se­çi­le­nin, var­sa par­ti­si ile ili­şi­ği ke­si­lir ve Tür­ki­ye Bü­yük Mil­let Mec­li­si üye­li­ği so­na erer."

- 5. mad­de­siy­le de­ği­şik, Ana­ya­sa'nın 102. mad­de­sin­de,

"Cum­hur­baş­ka­nı se­çi­mi, Cum­hur­baş­ka­nı­nın gö­rev sü­re­si­nin dol­ma­sın­dan ön­ce­ki alt­mış gün için­de; ma­ka­mın her­han­gi bir se­bep­le bo­şal­ma­sı ha­lin­de ise bo­şal­ma­yı ta­kip eden alt­mış gün için­de ta­mam­la­nır.

Ge­nel oy­la ya­pı­la­cak se­çim­de, ge­çer­li oy­la­rın salt ço­ğun­lu­ğu­nu alan aday Cum­hur­baş­ka­nı se­çil­miş olur. İlk oy­la­ma­da bu ço­ğun­luk sağ­la­na­maz­sa, bu oy­la­ma­yı iz­le­yen ikin­ci pa­zar gü­nü ikin­ci oy­la­ma ya­pı­lır. Bu oy­la­ma­ya, ilk oy­la­ma­da en çok oy al­mış bu­lu­nan iki aday ka­tı­lır ve ge­çer­li oy­la­rın ço­ğun­lu­ğu­nu alan aday Cum­hur­baş­ka­nı se­çil­miş olur.

İkin­ci oy­la­ma­ya ka­tıl­ma­ya hak ka­za­nan aday­lar­dan bi­ri­nin ölü­mü ve­ya se­çil­me ye­ter­li­ği­ni kay­bet­me­si ha­lin­de; ikin­ci oy­la­ma, bo­şa­lan aday­lı­ğın bi­rin­ci oy­la­ma­da­ki sı­ra­ya gö­re ika­me edil­me­si su­re­tiy­le ya­pı­lır. İkin­ci oy­la­ma­ya tek ada­yın kal­ma­sı ha­lin­de, bu oy­la­ma re­fe­ran­dum şek­lin­de ya­pı­lır. Aday, ge­çer­li oy­la­rın ço­ğun­lu­ğu­nu al­dı­ğı tak­dir­de Cum­hur­baş­ka­nı se­çil­miş olur.

Cum­hur­baş­ka­nı gö­re­ve baş­la­yın­ca­ya ka­dar gö­rev sü­re­si do­lan Cum­hur­baş­ka­nı­nın gö­re­vi de­vam eder.

Cum­hur­baş­kan­lı­ğı se­çi­mi­ne iliş­kin usûl ve esas­lar ka­nun­la dü­zen­le­nir.",

- 6. mad­de­siy­le Ana­ya­sa'ya ek­le­nen,

Ge­çi­ci 18. mad­de­de,

"Tür­ki­ye Cum­hu­ri­ye­ti Ana­ya­sa­sı­nın 67 nci mad­de­si­nin son fık­ra­sı, Cum­hur­baş­kan­lı­ğı se­çim­le­ri­nin ya­pı­la­bil­me­si için; çı­ka­rıl­ma­sı ge­re­ken ka­nun hü­küm­le­ri ile se­çim ka­nun­la­rın­da ya­pı­la­cak de­ği­şik­lik­ler ba­kı­mın­dan dik­ka­te alın­maz."

Ge­çi­ci 19. mad­de­de de,

"On­bi­rin­ci Cum­hur­baş­ka­nı se­çi­mi­nin ilk tur oy­la­ma­sı, bu Ka­nu­nun Res­mi Ga­ze­te­de ya­yı­mı­nı ta­kip eden kır­kın­cı gün­den son­ra­ki ilk Pa­zar gü­nü, ikin­ci tur oy­la­ma­sı ise ilk tur oy­la­ma­yı ta­kip eden ikin­ci Pa­zar gü­nü ya­pı­lır.

Ana­ya­sa'nın 101 in­ci mad­de­si uya­rın­ca gös­te­ri­len aday­lar, ya­zı­lı mu­va­fa­kat­la­rı ve Ana­ya­sa­nın de­ği­şik 101 in­ci mad­de­sin­de­ki şart­la­rı ih­ti­va eden ve di­ğer il­gi­li bel­ge­ler­le bir­lik­te ilk tur oy­la­ma ta­ri­hin­den otuz gün ön­ce Tür­ki­ye Bü­yük Mil­let Mec­li­si Baş­kan­lı­ğı­na baş­vu­rur­lar. Aday­la­rın baş­vu­ru­la­rın­da ek­sik bil­gi ve bel­ge­le­rin tes­pit edil­me­si ha­lin­de Tür­ki­ye Bü­yük Mil­let Mec­li­si Baş­kan­lı­ğı ta­ra­fın­dan, ek­sik­lik­le­rin gi­de­ril­me­si için üç gün­lük ke­sin sü­re ve­ri­lir. Bu sü­re için­de ek­sik­lik­le­rin gi­de­ril­me­me­si ha­lin­de aday­lar, ken­di­li­ğin­den aday­lık­tan çe­kil­miş sa­yı­lır­lar.

Tür­ki­ye Bü­yük Mil­let Mec­li­si Baş­kan­lı­ğın­ca, Ana­ya­sa­nın 101 in­ci mad­de­sin­de be­lir­ti­len ni­te­lik­le­ri ta­şı­dık­la­rı an­la­şı­lan aday­la­ra iliş­kin ke­sin lis­te iki gün için­de ilan edi­lir ve Yük­sek Se­çim Ku­ru­lu Baş­kan­lı­ğı­na bil­di­ri­lir.

Cum­hur­baş­ka­nı ada­yı gös­te­ri­len ka­mu gö­rev­li­si, aday gös­te­ril­di­ği ta­rih­ten iti­ba­ren gö­re­vin­den ay­rıl­mış sa­yı­lır. Gö­re­vin­den ay­rı­lan ka­mu gö­rev­li­si­nin Cum­hur­baş­ka­nı se­çi­le­me­me­si ha­lin­de gö­re­vi­ne ge­ri dön­me­si ko­nu­sun­da il­gi­li ka­nun hü­küm­le­ri uy­gu­la­nır.

Bi­rin­ci tur se­çim so­nuç­la­rı­nın ke­sin­leş­me­sin­den ikin­ci tur oy­la­ma­nın so­nuç­lan­ma­sı­na ka­dar, ikin­ci oy­la­ma­ya ka­tıl­ma­ya hak ka­za­nan aday­lar­dan bi­ri­nin ölü­mü ve­ya se­çil­me ye­ter­li­ği­ni kay­bet­me­si ha­lin­de; ikin­ci oy­la­ma, bo­şa­lan aday­lı­ğın bi­rin­ci oy­la­ma­da­ki oy sı­ra­la­ma­sı esas alı­na­rak sı­ra­da­ki aday­la dol­du­rul­ma­sı su­re­tiy­le ya­pı­lır. İkin­ci oy­la­ma­ya tek ada­yın kal­ma­sı ha­lin­de, bu oy­la­ma re­fe­ran­dum şek­lin­de ya­pı­lır. Aday, ge­çer­li oy­la­rın ço­ğun­lu­ğu­nu al­dı­ğı tak­dir­de Cum­hur­baş­ka­nı se­çil­miş olur.

Cum­hur­baş­ka­nı­nın se­çil­me­si­ne iliş­kin usûl ve esas­la­rın ka­nun­la dü­zen­len­me­si­ne ka­dar, 10/6/1983 ta­rih­li ve 2839 sa­yı­lı Mil­let­ve­ki­li Se­çi­mi Ka­nu­nu, 26/4/1961 ta­rih­li ve 298 sa­yı­lı Se­çim­le­rin Te­mel Hü­küm­le­ri ve Seç­men Kü­tük­le­ri Hak­kın­da Ka­nun, 22/4/1983 ta­rih­li ve 2820 sa­yı­lı Si­yasî Par­ti­ler Ka­nu­nu, 23/5/1987 ta­rih­li ve 3376 sa­yı­lı Ana­ya­sa De­ği­şik­lik­le­ri­nin Hal­ko­yu­na Su­nul­ma­sı Hak­kın­da Ka­nun ile di­ğer ka­nun­la­rın bu mad­de­ye ay­kı­rı ol­ma­yan hü­küm­le­ri uy­gu­la­nır."

dü­zen­le­me­le­ri­ne yer ve­ril­miş­tir.

Ya­pı­lan dü­zen­le­me­ler­de­ki te­mel de­ği­şik­lik, Cum­hur­baş­ka­nı'nın halk ta­ra­fın­dan se­çil­me­si­nin ön­gö­rül­me­si­dir. Ana­ya­sa'nın 101 ve 102. mad­de­le­rin­de bu­na iliş­kin dü­zen­le­me­ler ya­pıl­mış; 79. mad­de­si­ne ek ku­ral­lar ge­ti­ril­miş; ge­çi­ci mad­de­ler ile de, de­ği­şik­li­ğin ilk Cum­hur­baş­kan­lı­ğı se­çi­min­de uy­gu­lan­ma­sı­nı sağ­la­mak üze­re ge­rek­li dü­zen­le­me­ler ya­pı­lıp, yi­ne ilk se­çi­me iliş­kin yön­tem­ler ve sü­re­ler be­lir­len­miş­tir.

Ana­ya­sa de­ği­şik­lik­le­ri Cum­hur­baş­ka­nı'nın halk ta­ra­fın­dan se­çil­me­siy­le sı­nır­lı kal­mış, il­gi­li di­ğer mad­de­ler­de her­han­gi bir dü­zen­le­me ya­pıl­ma­mış­tır.

Cum­hur­baş­ka­nı se­çi­mi­nin ba­sit bir yön­tem so­ru­nu ol­ma­ma­sı, ter­si­ne Ana­ya­sa ile yeğ­le­nen si­ya­sal sis­tem­le doğ­ru­dan il­gi­li ol­ma­sı de­ği­şik­li­ğin, Ana­ya­sa'da­ki si­ya­sal sis­tem yö­nün­den in­ce­len­me­si­ni ge­rek­tir­mek­te­dir.

Ana­ya­sa'nın 6. mad­de­sin­de, ege­men­li­ğin ka­yıt­sız ko­şul­suz Ulus'un ol­du­ğu vur­gu­lan­mış­tır. Dev­let kud­re­ti ya da ege­men­lik tek ve bö­lün­mez­dir ve Türk Ulu­su'nun­dur.

Ana­ya­sa'nın 80. mad­de­sin­de, Tür­ki­ye Bü­yük Mil­let Mec­li­si üye­le­ri­nin, se­çil­dik­le­ri böl­ge­yi ya da ken­di­le­ri­ni se­çen­le­ri de­ğil, tüm Ulu­su tem­sil ede­cek­le­ri be­lir­til­miş­tir. Tem­si­li re­ji­min da­yan­dı­ğı te­mel il­ke­yi ko­yan bu ku­ral, ulu­sal is­ten­cin tek tem­sil­ci­si­nin Tür­ki­ye Bü­yük Mil­let Mec­li­si ol­du­ğu­nu gös­ter­mek­te­dir. Bu­nun için­dir ki, Tür­ki­ye Bü­yük Mil­let Mec­li­si üye­le­ri si­ya­sal par­ti­ler ara­cı­lı­ğıy­la ya da ba­ğım­sız ola­rak hal­kın seç­me­siy­le mil­let­ve­ki­li sı­fa­tı­nı ka­zan­mak­ta­dır­lar.

Yi­ne Ana­ya­sa'nın 6. mad­de­sin­de, Ulus'un, tek ve bö­lün­mez ni­te­lik­te­ki ege­men­li­ği­ni, Ana­ya­sa'nın koy­du­ğu yet­ki­li or­gan­la­rı eliy­le kul­la­na­ca­ğı ve 7, 8, 9. mad­de­le­rin­de de yet­ki­li or­gan­la­rın ya­sa­ma, yü­rüt­me ve yar­gı ol­du­ğu açık­lan­mış­tır.

Böy­le­ce Ana­ya­sa­mız­da, dev­le­tin çe­şit­li iş­lev­le­ri­nin de­ği­şik or­gan­lar­ca ye­ri­ne ge­ti­ril­me­si bi­çi­min­de ta­nım­la­na­bi­le­cek erk­ler ay­rı­lı­ğı il­ke­si ka­bul edil­miş­tir.

Erk­ler ay­rı­lı­ğı­nı ka­bul eden ül­ke­ler­de, erk­le­rin sert ay­rı­lı­ğı ya da iş­bir­li­ği için­de yü­rü­me­si­ne gö­re, sı­ra­sıy­la baş­kan­lık re­ji­mi ya da par­la­men­ter re­jim söz­ko­nu­su ol­mak­ta­dır.

Ana­ya­sa­mı­zın Baş­lan­gıç bö­lü­mün­de, erk­ler ay­rı­mı­nın, Dev­let or­gan­la­rı ara­sın­da üs­tün­lük sı­ra­la­ma­sı an­la­mı­na gel­me­di­ği, bel­li Dev­let yet­ki ve gö­rev­le­ri­nin kul­la­nıl­ma­sın­dan iba­ret ve bu­nun­la sı­nır­lı uy­gar bir iş­bö­lü­mü ve iş­bir­li­ği ol­du­ğu be­lir­ti­le­rek, par­la­men­ter re­ji­min ka­bul edil­di­ği an­la­tıl­mış­tır.

Ana­ya­sa'nın 8. mad­de­si­nin ge­rek­çe­sin­de de, ya­sa­ma ve yü­rüt­me erk­le­ri kas­te­di­le­rek, "her iki kuv­ve­tin Dev­let fa­ali­yet­le­ri­nin dü­zen­len­me­sin­de eşit­lik ve denk­lik için­de iş­bir­li­ği yap­ma­la­rı­nı ön­gö­ren par­la­men­ter hü­kü­met sis­te­mi bü­tün ge­rek­le­riy­le uy­gu­la­ma­ya kon­muş­tur" an­la­tı­mıy­la, ana­ya­sa­mız­da par­la­men­ter sis­te­min ka­bul edil­di­ği vur­gu­lan­mış­tır.

Ya­sa­ma ve yü­rüt­me­nin den­ge­li ve yu­mu­şak ay­rı­lı­ğı ola­rak ta­nım­la­nan par­la­men­ter re­ji­min en önem­li özel­li­ği, yü­rüt­me or­ga­nı­nın si­ya­sal ka­na­dı­nın ya­sa­ma or­ga­nı­na kar­şı si­ya­sal yön­den so­rum­lu ol­ma­sı­dır. Ya­sa­ma or­ga­nı, hü­kü­me­tin gü­ve­no­yu ile gö­re­ve baş­la­ma­sı­nı sağ­la­mak­ta, hü­kü­me­ti de­net­le­mek­te ve ge­rek­ti­ğin­de gü­ven­siz­lik oyu ile dü­şür­mek­te­dir.

Par­la­men­ter re­ji­min ikin­ci özel­li­ği yü­rüt­me or­ga­nı­nın ya­sa­ma­dan doğ­ma­sı­dır.

Üçün­cü­sü, si­ya­sal yön­den so­rum­suz, yan­sız, den­ge ve is­tik­rar öğe­si bir dev­let baş­ka­nı­nın var­lı­ğı­dır. Par­la­men­ter sis­te­min özü yö­nün­den cum­hur­baş­ka­nı­nın ro­lü yan­sız­lık ve ha­kem­lik­tir.

Bu ne­den­le, ya­sa­ma or­ga­nı­na kar­şı si­ya­sal yön­den so­rum­suz kı­lı­nan cum­hur­baş­ka­nı et­kin si­ya­sal bir or­gan de­ğil, dev­le­tin sü­rek­li­li­ği­ni sağ­la­yan, dev­le­ti ve ulu­su tem­sil eden yan­sız bir ma­kam­dır ve gün­lük po­li­ti­ka­nın dı­şın­da­dır.

Kuş­ku­suz, her ül­ke­nin özel ko­şul­la­rı ana­ya­sa­sı ile be­lir­le­nen re­ji­mi­ne yan­sı­mak­ta­dır. An­cak, so­mut re­jim so­yut mo­del­de va­ro­lan te­mel ni­te­lik­le­re uy­gun ol­mak zo­run­da­dır.

Ana­ya­sa­mız­da da bu zo­run­lu­lu­ğa uyul­muş­tur. Ana­ya­sa'nın 110. mad­de­sin­de, Ba­kan­lar Ku­ru­lu'nun gü­ve­no­yu ile gö­re­ve baş­la­ma­sı; 111. mad­de­sin­de, Baş­ba­kan'ın gö­rev sı­ra­sın­da Tür­ki­ye Bü­yük Mil­let Mec­li­si'nden gü­ven is­te­me­si; 112. mad­de­sin­de Ba­kan­lar Ku­ru­lu'nun ya­sa­ma or­ga­nı­na kar­şı si­ya­sal yön­den so­rum­lu ol­ma­sı; 98, 99 ve 100. mad­de­le­rin­de de, ya­sa­ma­nın Ba­kan­lar Ku­ru­lu'nu de­ne­tim yol­la­rı dü­zen­len­miş­tir.

Ana­ya­sa'da be­nim­se­nen si­ya­sal sis­tem kla­sik par­la­men­ter re­ji­min ni­te­lik­le­ri­ni ta­şı­mak­la bir­lik­te, Cum­hur­baş­ka­nı'nın yet­ki­le­ri yö­nün­den bu sis­tem­den uzak­la­şıl­dı­ğı, Cum­hur­baş­ka­nı'na, ik­ti­dar gü­cü­ne kar­şı bir den­ge ve is­tik­rar öğe­si ola­rak güç­lü ve et­ki­li bir ko­num ve­ril­di­ği gö­rül­mek­te­dir.

Ana­ya­sa'nın,

- 8. mad­de­sin­de, yü­rüt­me or­ga­nı, Cum­hur­baş­ka­nı ve Ba­kan­lar Ku­ru­lu ol­mak üze­re iki ke­sim­li ola­rak ön­gö­rül­müş,

- 104. mad­de­sin­de, Cum­hur­baş­ka­nı'nın Dev­let'in ba­şı ol­du­ğu, bu sı­fat­la Tür­ki­ye Cum­hu­ri­ye­ti'ni ve Türk Ulu­su'nun bir­li­ği­ni tem­sil et­ti­ği, Ana­ya­sa'nın uy­gu­lan­ma­sı­nı, Dev­let or­gan­la­rı­nın dü­zen­li ve uyum­lu ça­lış­ma­sı­nı gö­ze­te­ce­ği be­lir­til­miş,

- 102. mad­de­sin­de, Cum­hur­baş­ka­nı'nın Tür­ki­ye Bü­yük Mil­let Mec­li­si'nce se­çil­me­si ön­gö­rül­müş,

- 109. mad­de­sin­de, Cum­hur­baş­ka­nı'na Baş­ba­kan'ı ve ba­kan­la­rı ata­ma yet­ki­si ve­ril­miş,

- 104. mad­de­sin­de, Cum­hur­baş­ka­nı'nın ge­rek­ti­ğin­de Ba­kan­lar Ku­ru­lu'na baş­kan­lık ede­ce­ği vur­gu­lan­mış,

- 104 ve 105. mad­de­le­rin­de, ka­rar­na­me­le­ri im­za­la­mak­la yet­ki­li ve gö­rev­li kı­lın­mış,

- 89, 104 ve 150. mad­de­le­rin­de, ya­sa­la­rı bir kez da­ha gö­rü­şül­me­si için Tür­ki­ye Bü­yük Mil­let Mec­li­si'ne ge­ri gön­der­me ve Ana­ya­sa Mah­ke­me­si'ne da­va aç­ma yet­ki­si ve­ril­miş,

- 130, 146, 155, 156, 157. mad­de­le­rin­de de, ki­mi yük­sek yar­gı or­gan­la­rı üye­le­ri­ni, Yük­se­köğ­re­tim Ku­ru­lu Baş­ka­nı ve üye­le­ri­ni, üni­ver­si­te rek­tör­le­ri­ni seç­mek ve ata­mak­la yet­ki­len­di­ril­miş­tir.

Gö­rül­dü­ğü gi­bi, Ana­ya­sa'da, par­la­men­ter hü­kü­met sis­te­mi­nin ti­pik te­mel ni­te­lik­le­ri­ne yer ve­ril­miş; ya­sa­ma ile yü­rüt­me ara­sın­da, yü­rüt­me­nin ik­ti­dar gü­cü­nü den­ge­le­yi­ci bir dü­ze­nek ku­rul­muş; Cum­hur­baş­ka­nı, ana­ya­sal dü­ze­ni iş­let­mek ve ko­ru­mak ama­cıy­la, se­çim­le iş­ba­şı­na ge­len ve ya­sa­ma ile yü­rüt­me­den olu­şan ik­ti­dar gü­cü­ne kar­şı den­ge­le­yi­ci ve is­tik­ra­rı sağ­la­yı­cı yet­ki­ler­le do­na­tı­lıp güç­len­di­ril­miş­tir.

Cum­hur­baş­ka­nı, bir den­ge ve is­tik­rar öğe­si ola­rak ön­gö­rül­dü­ğü için, Ana­ya­sa'nın 102. mad­de­sin­de, Cum­hur­baş­ka­nı se­çi­lir­ken ilk iki tur­da üye tam­sa­yı­sı­nın üç­te iki ço­ğun­luk oyu ara­na­rak, her ke­si­mi tem­sil ede­cek bir Cum­hur­baş­ka­nı ada­yı üze­rin­de uz­la­şıl­ma­sı ön­gö­rül­müş­tür. Se­çi­min sü­rün­ce­me­de kal­ma­ma­sı için de son iki tur­da, Cum­hur­baş­ka­nı se­çi­le­bil­mek için üye tam sa­yı­sı­nın salt ço­ğun­lu­ğu­nun oyu ye­ter­li gö­rül­müş­tür.

Ana­ya­sa'da güç­lü bir yü­rüt­me er­ki ya­ra­tı­lır­ken, yü­rüt­me or­ga­nı­nın hem si­ya­sal ka­na­dı olan Ba­kan­lar Ku­ru­lu, hem yan­sız ka­na­dı olan Cum­hur­baş­ka­nı ge­niş yet­ki­ler­le do­na­tıl­mış­tır.

Ay­rı­ca, yi­ne Ana­ya­sa'da Baş­ba­kan, eşit­ler ara­sın­da bi­rin­ci de­ğil, güç­lü bir li­der ni­te­li­ğin­de ön­gö­rül­müş­tür. Ana­ya­sa'nın 109. ve 112. mad­de­le­ri­ne gö­re, ba­kan­lar Baş­ba­kan'ca se­çil­mek­te, gö­rev­den alın­ma­la­rı öne­ri­le­bil­mek­te, yap­tık­la­rı iş ve iş­lem­ler­den Baş­ba­kan'a kar­şı so­rum­lu bu­lun­mak­ta­dır­lar.

İn­ce­le­nen Ya­sa'nın 4. mad­de­si ile Ana­ya­sa'nın 101. mad­de­si de­ğiş­ti­ri­le­rek Cum­hur­baş­ka­nı'nın halk ta­ra­fın­dan se­çil­me­si­ne ola­nak sağ­lan­mak­ta­dır.

Ana­ya­sa'nın par­la­men­ter sis­tem ön­gö­ren hiç­bir ku­ra­lı­na do­kun­ma­dan yal­nız­ca Cum­hur­baş­ka­nı'nın halk ta­ra­fın­dan se­çil­me­si­nin ön­gö­rül­me­si, ör­ne­ği ve uy­gu­la­ma­sı du­yul­ma­yan ye­ni bir sis­tem ge­ti­ril­me­si an­la­mı­na gel­mek­te­dir. Çün­kü, bu sis­tem, bir yan­dan par­la­men­ter mo­del­den uzak­la­şır­ken, öte yan­dan da baş­kan­lık ya da ya­rı baş­kan­lık mo­de­li­nin te­mel özel­lik­le­ri­ni ta­şı­ma­mak­ta­dır.

Böy­le­si­ne, ku­ram­sal ola­rak ve uy­gu­la­ma­sı bi­lin­me­yen bir sis­te­min ne gi­bi so­run­lar ya­ra­ta­bi­le­ce­ği­ni kes­tir­mek güç­tür. An­cak, ya­ra­ta­bi­le­ce­ği so­run­la­rın re­ji­mi sı­kın­tı­ya so­ka­ca­ğı açık­tır.

Yu­ka­rı­da da be­lir­til­di­ği gi­bi, Ana­ya­sa­mız, güç­lü bir yü­rüt­me için­de güç­len­di­ril­miş bir Cum­hur­baş­ka­nı mo­de­li ön­gör­mek­te­dir. Ana­ya­sa'nın 104. mad­de­sin­de, Cum­hur­baş­ka­nı'nın ya­sa­ma, yü­rüt­me ve yar­gı­ya iliş­kin gö­rev ve yet­ki­le­ri­ne bir ara­da yer ve­ril­miş; 89, 91, 93, 108, 109, 114, 116, 117, 118, 120, 121, 122, 130, 131, 146, 150, 154, 155, 156, 157, 159 ve 175. mad­de­ler­de de bu gö­rev ve yet­ki­ler ay­rın­tı­lı bi­çim­de dü­zen­len­miş­tir.

Par­la­men­ter sis­tem için­de, ik­ti­dar gü­cü­nü den­ge­le­mek için ön­gö­rü­len bu ge­niş yet­ki­ler, halk ta­ra­fın­dan se­çil­miş bir Cum­hur­baş­ka­nı kul­la­nı­mın­da çok fark­lı ve re­jim yö­nün­den sa­kın­ca­lı so­nuç­lar do­ğu­ra­bi­le­cek­tir.

Bir yan­dan güç­lü bir Baş­ba­kan, bir yan­dan ge­niş yet­ki­ler­le do­na­tıl­mış ve halk ta­ra­fın­dan se­çil­miş bir Cum­hur­baş­ka­nı ne­de­niy­le yü­rüt­me or­ga­nı iki si­ya­sal is­tenç­ten olu­şa­cak, baş­ka bir de­yiş­le si­ya­sal yön­den iki baş­lı ola­cak ve yü­rüt­me er­ki so­run­lu du­ru­ma ge­le­cek­tir.

Ay­rı­ca, Ana­ya­sa'da yan­sız ni­te­li­ğiy­le bir den­ge ve is­tik­rar öğe­si ola­rak ön­gö­rü­len Cum­hur­baş­ka­nı'nı hal­ka seç­tir­mek, böy­le­ce yü­rüt­me or­ga­nı­nın her iki ke­si­mi­ni de si­ya­sal­laş­tır­mak Cum­hur­baş­ka­nı'nı den­ge ve is­tik­rar öğe­si ol­mak­tan çı­ka­ra­cak­tır. Baş­ka bir an­la­tım­la, Dev­let'i tem­sil eden Cum­hur­baş­ka­nı'nın halk ta­ra­fın­dan se­çil­me­siy­le, "den­ge­le­yi­ci" yet­ki­le­ri "ic­rai" ni­te­li­ğe dö­nü­şe­bi­le­cek­tir.

Güç­len­di­ril­miş yet­ki­le­re doğ­ru­dan halk is­ten­ciy­le se­çil­miş ol­ma­nın ve­re­ce­ği ma­ne­vi gü­cün ek­len­me­si de, Cum­hur­baş­ka­nı'nı ko­lay­lık­la si­ya­sal sis­te­min ege­men öğe­si du­ru­mu­na ge­ti­re­bi­le­cek­tir.

Ço­ğun­lu­ğu oluş­ma­yan bir par­la­men­to ya da Cum­hur­baş­ka­nı'nı se­çen­den da­ha az bir ço­ğun­lu­ğa da­ya­nan Hü­kü­met kar­şı­sın­da, halk oyu­nu doğ­ru­dan tem­sil eden Cum­hur­baş­ka­nı'nın, ulu­sal is­ten­cin ken­di­sin­de oluş­tu­ğu bir ma­kam du­ru­mu­na yük­se­le­ce­ği, çok da­ha güç­lü bir de­mok­ra­tik ge­çer­li­li­ğe sa­hip ola­ca­ğı; bu du­ru­mun ise, Cum­hur­baş­ka­nı'nın yet­ki­le­ri­nin si­ya­sal yön­den kul­la­nı­mı­nı ko­lay­laş­tı­ra­ca­ğı açık­tır.

Ay­rı­ca, ege­men­li­ği Ulus adı­na an­cak di­ğer or­gan­lar bağ­la­mın­da yü­rüt­me or­ga­nı kul­lan­mak­ta iken, hal­kın se­çi­miy­le iş­ba­şı­na ge­len Cum­hur­baş­ka­nı, Türk Ulu­su'nun bir­li­ği­ni tem­sil gü­cün­den ya­rar­la­na­rak "yü­rüt­me or­ga­nı" dı­şın­da ulu­sal ege­men­li­ği kul­la­nan bir ma­kam du­ru­mu­na ge­le­bi­le­cek­tir.

Bu ara­da, hal­kın seç­me­siy­le gö­re­ve ge­le­cek bir Cum­hur­baş­ka­nı'nın bu­lun­du­ğu sis­te­min, Tür­ki­ye Bü­yük Mil­let Mec­li­si kar­şı­sın­da ulu­sal is­ten­ci tem­sil yö­nün­den so­run ya­ra­ta­ca­ğı da göz­den uzak tu­tul­ma­ma­lı­dır. Baş­ka bir an­la­tım­la, hal­ko­yu ile se­çil­miş Cum­hur­baş­ka­nı, ulu­sal ege­men­lik ve ulu­su tem­sil yö­nün­den de va­ro­lan sis­tem­le bağ­daş­ma­ya­cak­tır.

Halk ta­ra­fın­dan se­çi­len Cum­hur­baş­ka­nı'nın, yi­ne se­çim­le iş­ba­şı­na ge­len ya­sa­ma or­ga­nı ve yü­rüt­me or­ga­nı­nın si­ya­sal ka­na­dı ile ay­nı si­ya­sal dü­şün­ce ve gö­rüş­te ol­ma­sı den­ge­le­ne­mez bir ik­ti­dar gü­cü ya­ra­tıl­ma­sı­na; ter­si du­rum ise, çe­kiş­me­le­re ve Dev­let oto­ri­te­si­nin za­yıf­la­yıp bö­lün­me­si­ne ne­den ola­bi­le­cek­tir.

Dev­let'in ve yü­rüt­me or­ga­nı­nın ba­şı olan Cum­hur­baş­ka­nı ile ya­sa­ma or­ga­nı ara­sın­da tam ça­tış­ma ya da tam bü­tün­leş­me de­ğil, "me­sa­fe­li bir uyum" bu­lun­ma­sı ge­rek­mek­te­dir. Cum­hur­baş­ka­nı'nın hal­ko­yu ile se­çil­me­si, tam ça­tış­ma ya da tam bü­tün­leş­me so­nu­cu­nu do­ğu­ra­bi­le­cek­tir. Bu­nun, Dev­let dü­ze­ne­ği­ne za­rar ve­re­ce­ği açık­tır.

Sis­tem de­ği­şik­li­ği yap­ma­dan ya da ana­ya­sal sis­te­mi tü­müy­le ele alıp ge­rek­li dü­zen­le­me­le­ri ön­gör­me­den yal­nız­ca Cum­hur­baş­ka­nı'nı hal­ka seç­tir­mek par­la­men­ter re­ji­min özüy­le bağ­daş­ma­mak­ta­dır.

Ana­ya­sa'nın 102. mad­de­sin­de, Cum­hur­baş­ka­nı'nın giz­li oy­la se­çi­le­ce­ği; 101. mad­de­sin­de de, Cum­hur­baş­ka­nı se­çi­le­nin, var­sa par­ti­si ile ili­şi­ği­nin ke­si­le­ce­ği ve Tür­ki­ye Bü­yük Mil­let Mec­li­si üye­li­ği­nin so­na ere­ce­ği be­lir­til­miş­tir. Böy­le­ce, Cum­hur­baş­ka­nı'nın si­ya­sal yön­den yan­sız ol­ma­sı sağ­lan­mış­tır.

Ni­te­kim, mad­de ge­rek­çe­sin­de, "Par­la­men­ter re­jim­de Cum­hur­baş­ka­nı­nın ta­raf­sız­lı­ğı esas teş­ki­lat hu­ku­ku­muz­da tar­tı­şıl­maz bir il­ke­dir." de­ni­le­rek, Cum­hur­baş­ka­nı'nın yan­sız­lı­ğı açık bi­çim­de vur­gu­lan­mış­tır.

Cum­hur­baş­ka­nı'nın hal­ko­yu ile se­çil­me­si du­ru­mun­da, seç­me­nin önü­ne na­sıl bir prog­ram­la çı­ka­ca­ğı, na­sıl bir pro­pa­gan­da ile se­çim sü­re­ci­ne ka­tı­la­ca­ğı­nı da kes­ti­re­bil­mek güç­tür.

İn­ce­le­nen Ya­sa'nın 4. mad­de­siy­le ye­ni­den dü­zen­le­nen Ana­ya­sa'nın 101. mad­de­sin­de, Cum­hur­baş­ka­nı se­çi­le­nin, var­sa par­ti­si ile ili­şi­ği­nin ke­si­le­ce­ği­ne ve Tür­ki­ye Bü­yük Mil­let Mec­li­si üye­li­ği­nin so­na ere­ce­ği­ne iliş­kin ku­ral ay­nen ko­run­muş­tur.

An­cak, ya­pı­lan dü­zen­le­me­de, yir­mi mil­let­ve­ki­li­nin ya­zı­lı öne­ri­si ya da son ge­nel se­çim­ler­de al­dık­la­rı top­lam oy yüz­de 10'u ge­çen si­ya­sal par­ti­le­rin Cum­hur­baş­kan­lı­ğı'na aday gös­te­re­bi­le­cek­le­ri be­lir­til­miş­tir.

Bu dü­zen­le­me, mil­let­ve­kil­le­ri ya da si­ya­sal par­ti­ler uy­gun gör­me­den Cum­hur­baş­ka­nı ada­yı olu­na­ma­ya­ca­ğı­nı gös­ter­mek­te­dir. Bu du­ru­mu, hal­ko­yu ile se­çil­me­nin özüy­le bağ­daş­tır­mak ola­nak­sız­dır.

Öte yan­dan, her iki ku­ral bir­lik­te dü­şü­nül­dü­ğün­de, Cum­hur­baş­ka­nı ada­yı­nın se­çi­mi ya­pa­cak hal­kın önü­ne si­ya­sal gö­rün­tü için­de çık­ma ol­gu­su Cum­hur­baş­ka­nı'nın yan­sız­lı­ğı­na göl­ge dü­şü­re­cek­tir.

Ay­rı­ca, Cum­hur­baş­ka­nı ada­yı­nı par­ti­le­rin öner­me­si de, Cum­hur­baş­ka­nı'nın yan­sız­lı­ğı ile bağ­daş­ma­mak­ta­dır. Çün­kü, halk ge­nel­lik­le ki­şi­ye de­ğil, ge­nel se­çim­ler­de ol­du­ğu gi­bi si­ya­sal par­ti­ye oy ve­re­cek, Cum­hur­baş­ka­nı da se­çi­mi­ni sağ­la­yan par­ti­ye olan gö­nül­bor­cu ne­de­niy­le yan­sız ve ba­ğım­sız dav­ra­na­ma­ya­cak­tır.

De­mok­ra­si­ler­de halk­tan yet­ki al­ma­nın yo­lu, hal­kın kar­şı­sı­na si­ya­sal prog­ram­la çık­ma­yı ge­rek­tir­mek­te­dir. Pro­pa­gan­da yap­ma­dan se­çil­mek, si­ya­sal par­ti ör­gü­tün­den ya­rar­lan­ma­dan pro­pa­gan­da yap­mak işin do­ğa­sı­na ay­kı­rı­dır. Böy­le bir yön­tem­le hal­kın önü­ne çı­ka­cak ada­yın si­ya­sal ko­nu­lar­dan uzak dur­ma­sı ola­nak­sız­dır. Bu ne­den­le­dir ki, par­la­men­ter sis­tem, dev­let baş­ka­nı­nın yan­sız­lı­ğı­nı sağ­la­ya­bil­mek için hal­ko­yu ile se­çi­mi ön­gör­me­miş­tir.

Se­çim kam­pan­ya­la­rı do­ğa­sı ge­re­ği Ulus'un iki ya da da­ha çok kam­pa ay­rıl­dı­ğı bir or­tam­da se­çi­le­cek Cum­hur­baş­ka­nı'nın Ulus'un bir­li­ği­ni tem­sil et­me­si de ola­nak­sız de­ni­le­bi­le­cek ka­dar güç gö­rün­mek­te­dir.

So­rum­suz­luk du­ru­mu, ge­niş yet­ki­le­re sa­hip ol­ma­sı, tek ba­şı­na yap­tı­ğı iş­lem­le­rin yar­gı de­ne­ti­mi dı­şı bı­ra­kıl­ma­sı ya­nın­da halk ta­ra­fın­dan se­çil­me­si, Cum­hur­baş­ka­nı'nın ana­ya­sal sis­tem üs­tü bir ko­nu­ma gel­me­si­ne ne­den ola­bi­le­cek­tir. Baş­ka bir an­la­tım­la, halk ta­ra­fın­dan se­çil­me­si so­nu­cu si­ya­sal pres­tij ka­za­na­cak Cum­hur­baş­ka­nı'nın, hu­kuk­sal yön­den kul­lan­dı­ğı yet­ki­le­ri si­ya­sal ala­na kay­dır­ma­sı ka­çı­nıl­maz ola­cak­tır.

Böy­le­ce, yü­rüt­me or­ga­nı için­de, Cum­hur­baş­ka­nı ile Hü­kü­met ara­sın­da yö­ne­tim kri­zi çı­ka­bi­le­cek­tir. Bu kri­zi ön­le­me ya da gi­der­me dü­ze­ne­ğin­den yok­sun bir sis­tem re­ji­me za­rar ve­re­cek­tir.

Cum­hur­baş­ka­nı'nın halk ta­ra­fın­dan se­çil­me­si bir sis­tem de­ği­şik­li­ği­ni ge­rek­tir­mek­te­dir. Bu­nun için kap­sam­lı bir dü­zen­le­me ya­pıl­ma­sı, Ana­ya­sa'nın de­ğiş­me­si ge­re­ken ku­ral­la­rı­nın bir­lik­te ele alı­nıp de­ğer­len­di­ril­me­si ge­rek­mek­te­dir.

Böy­le­si­ne önem­li bir sis­tem de­ği­şik­li­ği­nin, uz­man aka­de­mis­yen­ler, si­vil top­lum ku­ru­luş­la­rı, mes­lek ör­güt­le­ri, si­ya­sal par­ti­ler, il­gi­li ku­rum ve ku­ru­luş­lar ile ka­mu­oyun­da tar­tı­şı­lıp ol­gun­laş­tı­rıl­dık­tan son­ra, Tür­ki­ye Bü­yük Mil­let Mec­li­si'nde tüm öne­ri­le­rin özen­le de­ğer­len­di­ri­le­rek ya­pıl­ma­sı en uy­gun yol ola­cak­tır.

De­ği­şik­li­ğin, sis­tem ir­de­len­me­den yal­nız­ca Cum­hur­baş­ka­nı se­çi­mi­ne in­dir­gen­me­si, ana­ya­sal dü­ze­ni so­run­lu du­ru­ma ge­ti­re­cek­tir. Ge­le­cek dö­nem­de, Tür­ki­ye Bü­yük Mil­let Mec­li­si'nin si­ya­sal ya­pı­sın­da­ki ola­sı de­ğiş­me de gö­zö­nün­de bu­lun­du­ru­lur­sa, bu so­run­la­rın çö­züm­süz ka­la­ca­ğı, bu­nun da bir re­jim çık­ma­zı ya­ra­ta­ca­ğı­nı söy­le­mek ya­nıl­tı­cı ol­ma­ya­cak­tır.

Ana­ya­sa­lar, top­lum­sal oy­daş­ma­nın so­nu­cu olu­şan is­tik­rar bel­ge­le­ri­dir. Bu bel­ge­le­rin ar­ka­sın­da ta­rih­sel de­ne­yim­ler ve ka­mu­oyu bas­kı­sıy­la bi­çim­len­miş sü­reç­ler var­dır.

Ya­pıl­mak is­te­nen Ana­ya­sa de­ği­şik­lik­le­ri ise, re­jim kri­zi­nin aşıl­ma­sı, te­mel hak ve öz­gür­lük­le­rin ge­liş­ti­ril­me­si, top­lum­sal gö­nen­cin ar­tı­rıl­ma­sı gi­bi hak­lı bir ge­rek­çe­ye, ka­mu­oyu is­te­ği­ne ya da top­lum­sal uz­laş­ma­ya da­yan­ma­mak­ta­dır.

Da­ha açık an­la­tım­la, ge­ti­ril­mek is­te­nen sis­tem de­ği­şik­li­ği­nin hak­lı ve ka­bul edi­le­bi­lir bir ge­rek­çe­si ve ge­rek­li­li­ği yok­tur.

Par­la­men­ter re­jim­den sap­ma an­la­mı­na ge­len, Dev­let ve Ulus ya­şa­mın­da çok önem­li so­nuç­lar ya­ra­ta­cak bu Ana­ya­sa de­ği­şik­li­ği­nin, tem­sil­de ada­le­tin sağ­la­na­ma­dı­ğı bir Mec­lis ta­ra­fın­dan ve bu ka­dar kı­sa bir sü­re için­de, tar­tı­şıl­ma­dan, ol­gun­laş­tı­rıl­ma­dan ya­pıl­ma­sı­nın uzun erim­li ve gi­de­ril­me­si ola­nak­sız sa­kın­ca­lar ya­ra­ta­ca­ğı açık­tır.

Üs­te­lik bu de­ği­şik­lik, Cum­hur­baş­ka­nı'nı se­çe­me­di­ği için, Ana­ya­sa'nın 102. mad­de­si uya­rın­ca "der­hal ye­ni­len­me­si" ge­re­ken bir Mec­lis ta­ra­fın­dan ger­çek­leş­ti­ril­mek­te­dir. Ana­ya­sa de­ği­şik­li­ği­nin ge­rek­ti­ğin­de hal­ko­yu­na gö­tü­rül­me­si de gö­zö­nün­de bu­lun­du­rul­du­ğun­da, hem hal­koy­la­ma­sı­nın, hem bu oy­la­ma so­nu­cu­na gö­re Cum­hur­baş­ka­nı'nın halk ta­ra­fın­dan se­çi­mi­nin, hem de ge­nel se­çi­min ne­re­dey­se bir­lik­te ya da üst üs­te ya­pı­la­ca­ğı bir ger­çek­tir. Böy­le­si­ne önem­li bir ko­nu­nun, bu ka­dar sı­kı­şık bir sü­reç­te gün­de­me ge­ti­ril­me­si­nin hak­lı ve ka­bul edi­le­bi­lir bir ge­rek­çe­si ola­maz.

Ana­ya­sa'nın 96. mad­de­si­nin de­ğiş­ti­ri­lip, Tür­ki­ye Bü­yük Mil­let Mec­li­si'nin, ya­pa­ca­ğı se­çim­ler de da­hil tüm iş­le­rin­de üye tam sa­yı­sı­nın en az üç­te bi­ri ile top­la­na­ca­ğı­nın be­lir­til­me­si, Cum­hur­baş­ka­nı se­çi­mi­ne iliş­kin ku­ral­lar­da, bu ka­dar sı­kı­şık bir sü­reç­te ya­pıl­mak is­te­nen de­ği­şik­li­ğin yer­siz­li­ği­ni da­ha açık bi­çim­de göz­ler önü­ne ser­mek­te­dir.

2- 5660 sa­yı­lı Ya­sa'nın 4. mad­de­siy­le ye­ni­den dü­zen­le­nen, Ana­ya­sa'nın 101. mad­de­si­nin ikin­ci fık­ra­sın­da,

"Cum­hur­baş­ka­nı­nın gö­rev sü­re­si beş yıl­dır. Bir kim­se en faz­la iki de­fa Cum­hur­baş­ka­nı se­çi­le­bi­lir.",

dü­zen­le­me­si­ne yer ve­ril­miş­tir.

Ya­pı­lan dü­zen­le­me ile Cum­hur­baş­ka­nı'nın gö­rev sü­re­si 7 yıl­dan 5 yı­la in­di­ril­mek­te; an­cak, bir ki­şi­ye iki kez Cum­hur­baş­ka­nı se­çi­le­bil­me hak­kı ge­ti­ril­mek­te­dir.

Ana­ya­sa'nın 104. mad­de­sin­de, Cum­hur­baş­ka­nı'nın Dev­let'in ba­şı ol­du­ğu, bu sı­fat­la Tür­ki­ye Cum­hu­ri­ye­ti'ni ve Türk Ulu­su'nun bir­li­ği­ni tem­sil et­ti­ği, Ana­ya­sa'nın uy­gu­lan­ma­sı­nı ve Dev­let or­gan­la­rı­nın dü­zen­li ve uyum­lu ça­lış­ma­sı­nı gö­ze­te­ce­ği be­lir­til­miş­tir.

Ay­rı­ca, Ana­ya­sa'da, bu iş­lev­le­ri­ni doğ­ru ya­pa­bil­me­si için Cum­hur­baş­ka­nı'nın ta­raf­sız ol­ma­sı ge­rek­ti­ği vur­gu­lan­mış­tır.Cum­hur­baş­ka­nı'nın ta­raf­sız­lı­ğı yu­ka­rı­da be­lir­ti­len iş­lev­le­ri­nin her­han­gi bir bas­kı ve et­ki al­tın­da kal­ma­dan yü­rü­tül­me­si yö­nün­den çok önem­li gö­rül­müş­tür.

Ana­ya­sa'nın 101. mad­de­si­ne gö­re, bir ki­şi an­cak bir kez Cum­hur­baş­kan­lı­ğı ya­pa­bil­mek­te­dir. Cum­hur­baş­ka­nı'nın iki dö­nem Cum­hur­baş­kan­lı­ğı ya­pa­ma­ma­sı yan­sız­lı­ğı­nın ve par­ti­le­rüs­tü ko­nu­mu­nun ge­re­ği­dir.

İkin­ci kez se­çil­me ola­sı­lı­ğı, Cum­hur­baş­ka­nı'nı, ki­mi si­ya­sal par­ti­le­ri hoş­nut et­me, bir si­ya­sal par­tiy­le, özel­lik­le ik­ti­dar­la öz­deş­leş­tir­me yo­lu­na ite­bi­le­cek­tir. Bu du­rum, Cum­hur­baş­ka­nı'nın yan­sız­lı­ğı­nı ze­de­le­ye­cek, bir­leş­ti­ri­ci, is­tik­rar ve den­ge sağ­la­yı­cı iş­le­vi­ni an­lam­sız kı­la­cak­tır.

Öte yan­dan, Cum­hur­baş­ka­nı'nın hiç­bir bas­kı ya da et­ki al­tın­da kal­ma­dan özel­lik­le Ana­ya­sa'nın uy­gu­lan­ma­sı­nı sağ­la­ma gö­re­vi­ni ek­sik­siz ye­ri­ne ge­ti­re­bil­me­si için ikin­ci kez se­çil­me kay­gı­sı ta­şı­ma­ma­sı ge­rek­mek­te­dir.

İkin­ci kez se­çi­le­bil­me kay­gı­sı, gö­rev ve yet­ki­ler ye­ri­ne ge­ti­ri­lip kul­la­nı­lır­ken ödün ve­ril­me­si ve bas­kı­la­ra bo­yun eğil­me­si so­nu­cu­nu do­ğu­ra­bi­le­cek­tir. Bu ne­den­le, bir ki­şi­ye ikin­ci kez Cum­hur­baş­ka­nı se­çi­le­bil­me hak­kı­nın ve­ril­me­si­nin uy­gun ol­ma­ya­ca­ğı de­ğer­len­di­ril­mek­te­dir.

Ya­yım­lan­ma­sı yu­ka­rı­da açık­la­nan ge­rek­çe­ler­le uy­gun gö­rül­me­yen 5660 sa­yı­lı "Tür­ki­ye Cum­hu­ri­ye­ti Ana­ya­sa­sı­nın Ba­zı Mad­de­le­rin­de De­ği­şik­lik Ya­pıl­ma­sı Hak­kın­da Ka­nun", Tür­ki­ye Bü­yük Mil­let Mec­li­si'nce bir kez da­ha gö­rü­şül­me­si için, Ana­ya­sa'nın 104 ve 175. mad­de­le­ri uya­rın­ca ili­şik­te ge­ri gön­de­ril­miş­tir.

                                                                                                Ah­met Nec­det Se­zer

                                                                                                   Cum­hur­baş­ka­nı

BAŞ­KAN - Bil­gi­le­ri­ni­ze su­nul­muş­tur.